Giải mã mật ngữ bốn mùa trong tranh Tứ Bình, 'Dòng chảy di sản' tại Huế

Giải mã mật ngữ bốn mùa ẩn dấu trong tranh Tứ Bình 

Hiện nay, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đang lưu giữ gần 2.500 loại tác phẩm tranh Tứ Bình, với nhiều dòng tranh phổ biến như: Hàng Trống, Đông Hồ, Làng Sình, Kim Hoàng...

Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam Nguyễn Anh Minh cho biết, tranh Tứ Bình thể hiện triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc thông qua 4 không gian, 4 mùa hay 4 giai đoạn của một cuộc đời. Khi xem tranh, ta có thể cảm nhận được nguyên vẹn những triết lý, thông điệp và ước vọng của người xưa gửi lại cho lớp người mai sau.

Vì thế, việc ra mắt ấn phẩm Tranh tứ bình - Sưu tập chọn lọc tranh dân gian là một nỗ lực nhằm tôn vinh và lan tỏa giá trị di sản văn hóa dân tộc thông qua những tác phẩm hội họa độc đáo này. Theo ông Minh, dòng tranh này không chỉ dừng lại ở giá trị trang trí thuần túy; ấn phẩm còn khéo léo dẫn dắt độc giả thưởng lãm những tầng ẩn dụ tinh tế về sự vận hành của vũ trụ qua 4 mùa, hay sự chiêm nghiệm về vòng quay đời người từ thuở ấu thơ cho đến lúc tuổi già. 

Từ xưa, dân ta đã có tục chơi tranh, nhất là vào mỗi dịp Tết đến xuân về. Đây được xem là một thú chơi tao nhã của người Việt xưa, thể hiện qua câu nói truyền miệng: "Thứ nhất chơi chữ - thứ nhì chơi tranh...". Tranh dân gian Việt Nam và tranh Tứ Bình thực sự là những sản phẩm tinh thần vô giá mà cha ông ta đã để lại.

Tranh tứ bình mang đậm tính chất kể chuyện, thể hiện những ước mơ về một cuộc sống no đủ, hạnh phúc, đồng thời tôn vinh cái đẹp và đả phá thói hư tật xấu của xã hội cũ. Thông qua các tích truyện, tranh còn góp phần nhắc nhở, giáo dục người xem về lòng yêu nước cũng như yêu những phẩm chất cao quý của nhân dân lao động.

Trong đời sống văn hóa, loại tranh này thường được dùng để trang trí nhà cửa trong những dịp đón xuân. Các tờ tranh có màu sắc rực rỡ được điểm xuyết trên tường, cột, khiến không gian ngôi nhà trở nên sáng sủa và tươi mới hơn. Cũng chính vì mục đích để treo trang trí trên các bức tường và cột nhà như vậy nên tranh tứ bình thường được thiết kế theo khổ dọc.

Điểm thu hút của tranh tứ bình nằm ở chỗ bố cục tranh được thể hiện rất linh hoạt. Nếu cần thể hiện nhân vật, họ thường được vẽ trong thế đứng hoặc ngồi trên một chiếc đôn cao. Nếu chủ đề tranh là chim muông, hoa lá, chúng sẽ được sắp xếp thành nhiều lớp theo chiều dọc của bức tranh. Nếu muốn diễn tả một câu chuyện hay một quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt tập thể, tranh sẽ được phân đoạn theo các cảnh mang tính ước lệ tự do. Mỗi đoạn phân cảnh là một tình tiết cụ thể, được dẫn giải theo trình tự từ trên xuống dưới bức tranh hoặc ngược lại.

Đặc điểm nổi bật nữa là tranh tứ bình rất giàu tính trang trí, đó là một thứ trang trí giản dị, giàu ý nghĩa tượng trưng với sự cách điệu từ hiện thực, không hề rườm rà trong đường nét. Ví dụ tiêu biểu có thể kể đến các đường nét, hoa văn trên trang phục các cô Tố nữ, hay các mảng màu bẹt, vờn tỉa bằng nét của hoa, lá, chim muông.... Lối trang trí này có khi còn được áp dụng ở cả những đường viền xung quanh bức tranh hay ở những hàng chữ Hán đề thơ. Nhờ vậy, mỗi bức tranh tứ bình xưa luôn được xem như một tổng thể nghệ thuật hoàn chỉnh, hài hòa, tươi mát và đầy tính trữ tình.

Kho tàng tranh dân gian Việt Nam gồm có rất nhiều thể loại: tranh chúc tụng, tranh sinh hoạt, tranh lịch sử, tranh cảnh vật, tranh thờ cúng và tranh minh họa.... Dù ở thể loại nào, tranh tứ bình cũng luôn có một chỗ đứng riêng của mình.

Sự khác biệt về chủ đề cũng mang lại những thông điệp khác nhau trong tranh Tứ Bình. Trong khi Tứ quý thường được các nghệ nhân mượn hình tượng các loài hoa, cây cỏ để tượng trưng cho 4 mùa và khí phách của người quân tử, thì Tứ dân lại đưa ra bức tranh về bốn nghề mưu sinh quen thuộc của người nông dân xưa. Bốn nghề đó bao gồm: Ngư (những người đánh cá), Tiều (những người đốn củi trên rừng), Canh (những người cày sâu cuốc bẫm trên đồng ruộng) và Độc (những người đọc sách).

Qua những bộ tranh này, chúng ta có thể hiểu được phần nào quan niệm về thời gian và lối sống sinh hoạt của người dân từ xa xưa. Thời gian ở đây không được phân định theo chiều tuyến tính mà mang tính luân hồi, mọi sự vật đều hữu sinh hữu diệt và tiếp nối theo nhau, từ đó tạo nên sự đa dạng của sự sống. Việc nắm được điều này sẽ giúp ta hiểu được giá trị thực sự của các dòng tranh dân gian Việt Nam, đồng thời thấy được tài nghệ xuất chúng của các nghệ nhân xưa.

"Dòng chảy di sản" tại Huế

Sự kiện giao lưu nghệ thuật Ô Lý Artshow lần thứ I với chủ đề Dòng chảy di sản đang diễn ra tại Không gian Sách & Văn hóa Huế (phường Thuận Hoá, TP Huế) và kéo dài tới ngày 16/6. 

Ô Lý Artshow #1 xuất phát từ một ý định tình cờ của nhiều nghệ sĩ xứ Huế. Họ muốn tạo ra một sân chơi mở cho giới nghệ sĩ bản xứ, từ đó khơi thông dòng chảy sáng tạo. 

Ô Lý Artshow thu hút người yêu nghệ thuật. 

Sự kiện ví như điểm giao thoa giữa các thực hành nghệ thuật truyền thống (sơn mài, khảm sành, in mộc bản) và chất liệu đương đại (sơn dầu, acrylic, lụa, truchigraphy, video art).

Tại đây, mọi ranh giới giữa cũ và mới đều được xóa nhòa. Các tác phẩm là lăng kính đa chiều của nghệ sĩ về thiên nhiên, văn hóa, phát triển bền vững và ký tự của tiền nhân. 

Sự kiện quy tụ các nghệ sĩ gồm: Ngô Thanh Hùng, Lê Việt Trung (Giải Đồng UOB 2025), Võ Viết Dũng, các giảng viên Đại học Mỹ thuật Huế cùng nhiều tên tuổi khác.

Các góc đẹp trong sự kiện. 

Tại Ô Lý Artshow, khán giả ngoài thưởng lãm các tác phẩm còn có thể khám phá các bộ sưu tập đa dạng hoặc tìm hiểu khu vực trưng bày sản phẩm thời trang và thủ công đậm tính bản địa.

Cũng trong khuôn khổ sự kiện, chuỗi hoạt động Showcase & ArtTalks sẽ là điểm nhấn học thuật và văn hóa với 5 chủ đề gồm: khảm sành sứ, liễn làng Chuồn, nghệ thuật đương đại người trẻ, sách và mỹ thuật sách.