Biến việc mua bản quyền thành dễ dàng và minh bạch

Người dùng mong muốn việc mua bản quyền trở nên dễ dàng và minh bạch - Ảnh: ĐỨC THIỆN

Thay vì xem bản quyền là rào cản, các chuyên gia nhận định lối ra duy nhất cho thị trường là phải biến việc tuân thủ tác quyền trở nên dễ tra cứu, chi phí hợp lý và minh bạch hơn bao giờ hết.

Gỡ nút thắt chồng chéo các tầng quyền

Thống kê từ chuyên trang dữ liệu toàn cầu Statista, doanh thu của toàn bộ thị trường nhạc số tại Việt Nam năm 2025 ước tính đạt mốc 51,95 triệu USD, với hơn một nửa nguồn thu đến trực tiếp từ mảng nhạc phát trực tuyến (streaming). 

Tiềm năng thị trường là rất lớn, song thực tế vận hành lại đang vấp phải một "ma trận" về mặt thủ tục và xác thực chủ sở hữu do bản chất chồng chéo của các tầng quyền.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, luật sư Phan Vũ Tuấn - Văn phòng Luật sư PhanLaw - chỉ rõ: "Một bài hát khi được phát tại cơ sở kinh doanh thường đồng thời tồn tại hai nhóm quyền độc lập là quyền tác giả (phần nhạc và lời thuộc về nhạc sĩ) và quyền liên quan (thu thuộc về ca sĩ biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình...)".

Sự phức tạp này khiến nhiều doanh nghiệp F&B lúng túng không biết phải xin phép ai, trả tiền cho những đơn vị nào và việc phân chia dòng tiền này được quy định ra sao. 

Thậm chí, việc một bài hát không thuộc phạm vi quản lý của VCPMC (do tác giả tự quản lý) cũng không có nghĩa là tác phẩm được sử dụng miễn phí. Doanh nghiệp vẫn phải chủ động liên hệ trực tiếp để thỏa thuận mức thù lao.

Đặc biệt, việc xác định thời hạn bảo hộ cũng là một điểm dễ gây tranh chấp. Theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, thời hạn bảo hộ quyền tác giả là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết.

Do đó, dù nhạc cổ điển của Mozart, Beethoven hay các làn điệu dân ca cổ truyền đã thuộc về công chúng và được miễn phí bản quyền tác giả, nhưng các bản ghi âm cụ thể của các dàn nhạc hiện đại đối với các tác phẩm này vẫn được bảo hộ quyền liên quan trong 50 năm kể từ năm công bố. 

Như vậy, việc một tác phẩm gốc thuộc về công chúng không đồng nghĩa với việc mọi bản ghi âm của tác phẩm đó đều được sử dụng tự do.

Lời giải từ công nghệ

Để tháo gỡ triệt để các rủi ro pháp lý này, giải pháp dài hạn bắt buộc phải dựa trên công nghệ để làm cho việc tuân thủ bản quyền trở nên dễ hơn, rẻ hơn so với việc vi phạm. Trong cuộc đua này, các ứng dụng nội địa sở hữu lợi thế công nghệ bản địa và kho dữ liệu lớn đang nắm giữ vai trò vô cùng quan trọng.

Báo cáo "The Connected Consumer” quý IV năm 2025 của Decision Lab cho thấy Zing MP3 đang giữ vững vị thế là ứng dụng nhạc số nội địa phổ biến nhất với 45% tỉ lệ sử dụng, sở hữu kho nhạc Việt đồ sộ chứa hơn 98% bản quyền tác phẩm trong nước. Điểm sáng của nền tảng này là việc tích hợp sâu trí tuệ nhân tạo (AI). 

Dưới góc độ quản lý, năng lực AI hoàn toàn có thể ứng dụng để tự động hóa việc nhận diện, minh bạch hóa dữ liệu gốc, giúp người dùng phổ thông lẫn doanh nghiệp tra cứu tức thì tình trạng bảo hộ và chủ thể quản lý quyền đối với từng tác phẩm.

Đáng chú ý, thị trường cũng ghi nhận giải pháp công nghệ "bước lặp" đầy hiệu quả đối với bài toán tự tạo dữ liệu sạch. Luật sư Phan Vũ Tuấn cho biết: Nếu chủ quán tự dùng công nghệ AI độc lập để tạo ra một bản ghi mới từ các nốt nhạc gốc của Mozart hay Beethoven (không sao chép, trích xuất hay tái tạo từ các bản ghi hiện đại đang được bảo hộ), thì họ hoàn toàn có quyền khai thác thương mại tự do mà không cần xin phép hay chi trả phí bản quyền cho VCPMC hoặc bất kỳ tổ chức quản lý tập thể nào.

Bên cạnh đó, mô hình của chuỗi cửa hàng Bread Talks là một minh chứng thực tế cho việc đơn giản hóa thủ tục B2B. Thay vì tự đi xin phép từng chủ thể, chuỗi này sử dụng dịch vụ âm nhạc bản quyền trọn gói của bên thứ ba là Mesh với chi phí cố định khoảng 3 triệu đồng/năm cho mỗi cửa hàng. 

Sự rõ ràng, thủ tục đơn giản và mức chi phù hợp giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh và triệt tiêu hoàn toàn rủi ro pháp lý.