Bí mật phía sau đàn dê leo cây ở Morocco

Những đàn dê leo cây vô cùng đặc biệt tại Morocco - Ảnh: NATIONAL GEOGRAPHIC

Nhìn từ xa, những con dê đứng trên các cành cây gai góc ở Morocco trông như đang làm xiếc. Chúng bước dọc theo những nhánh cây hẹp, vươn cổ hái quả, giữ thăng bằng trên cao như thể đang leo núi. 

Nhưng theo Ecological Society of America, đây trước hết là hành vi kiếm ăn trong điều kiện khắc nghiệt ở miền nam Morocco, nơi thảm thực vật tươi không phải lúc nào cũng sẵn có. 

Khả năng thích nghi với vùng đất khô hạn

Dê nhà tại khu vực này leo lên cây argan bản địa để tìm thức ăn, nhất là vào mùa khan hiếm. Một số người chăn dê còn tỉa bớt các cành gai rậm để dê dễ trèo, thậm chí giúp dê con học cách leo cây. 

Cây argan, tên khoa học Argania spinosa, là loài cây đặc hữu gắn chặt với cảnh quan tây nam Morocco. 

UNESCO cho biết Khu dự trữ sinh quyển Arganeraie được công nhận năm 1998, rộng gần 2,5 triệu ha, là vùng sinh thái độc đáo nhờ khả năng chống chịu khô hạn và duy trì đa dạng sinh học. 

Cây argan có giá trị lớn về bảo tồn, nghiên cứu và sinh kế, trong đó dầu argan được dùng trong ẩm thực, y học dân gian và mỹ phẩm. 

Chính quả argan là lý do khiến những con dê leo lên cao. Quả có phần thịt mềm, hấp dẫn với dê, còn bên trong là hạt cứng. 

Hành vi này được mô tả như một trong những cảnh tượng tự nhiên nổi tiếng của Morocco, đồng thời gợi ra vai trò bất ngờ của dê trong việc phát tán hạt argan.

Quả argan - Ảnh: NATIONAL GEOGRAPHIC

Nhóm nghiên cứu gồm Miguel Delibes, Irene Castañeda và José M. Fedriani - các nhà sinh thái học làm việc tại những cơ sở nghiên cứu ở Tây Ban Nha và châu Âu - đã tìm hiểu và mô tả dê ăn quả argan, sau đó nhả các hạt cứng trong quá trình nhai lại. Các hạt được đưa ra xa cây mẹ, rơi xuống những vị trí mới và có thêm cơ hội nảy mầm. 

Theo nhóm, điểm thú vị là cơ chế này khác với cách hiểu quen thuộc về phát tán hạt qua phân động vật. Dê, giống bò, cừu và hươu, nhai lại thức ăn sau khi lên men trong dạ dày chuyên biệt. Khi nhai lại, chúng có thể nhả hạt argan sạch ra ngoài. 

Nhờ di chuyển trước khi nhả hạt, dê vô tình đưa hạt ra khỏi tán cây mẹ, nơi cây con thường phải cạnh tranh ánh sáng, nước và dinh dưỡng.

Từ 'dê bay' đến bài toán bảo vệ rừng argan

Miguel Delibes, Irene Castañeda và José M. Fedriani tiếp tục nghiên cứu về hiện tượng động vật nhai lại nhả hạt khi nhai lại phần thức ăn được ợ lên. 

Nhóm cho rằng nhiều loài nhai lại, từ thú hoang dã đến gia súc, có thể ăn quả rồi nhả những hạt lớn và cứng trong quá trình nhai lại. Cơ chế này có thể từng bị bỏ sót vì rất khó quan sát trực tiếp hành vi nhai lại và tìm được hạt đã bị nhả ra.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo cần nhìn nhận cân bằng. Dê có thể giúp phát tán hạt argan, nhưng chăn thả quá mức lại gây áp lực lên cây non và rừng argan. 

"Dê bay" đã giúp phục hồi nhiều cánh rừng argan - Ảnh: NATIONAL GEOGRAPHIC

Tổ chức FAO đang theo dõi các mô hình phục hồi cảnh quan argan ở Morocco, trong đó có quản lý chăn thả, cải thiện khả năng giữ nước của đất và tăng sức sống của cây giống trong điều kiện khô hạn. 

Các thử nghiệm cho thấy công nghệ giữ nước dưới đất có thể cải thiện độ ẩm đất và tăng tỉ lệ sống của cây giống argan trong giai đoạn đầu. 

Rừng argan trong nhiều thế kỷ đã nuôi sống con người và gia súc, giữ đất, đồng thời góp phần ngăn sa mạc lan rộng ở vùng đồi khô hạn giữa Đại Tây Dương và dãy Atlas. 

Cây có thể chịu nóng tới 50 độ C, rễ ăn sâu khoảng 35m nhưng rừng đang chịu áp lực từ biến đổi khí hậu, hạn hán, khai thác quá mức và nhu cầu dầu argan trong ngành mỹ phẩm. 

Một lớp khác khiến câu chuyện đàn dê leo cây thêm phức tạp là du lịch. 

National Geographic ghi nhận dọc tuyến Marrakech - Essaouira, một số người chăn dê đã dụ hoặc bế dê lên cây, đặt chúng trên các bệ gỗ để khách du lịch chụp ảnh. Dê con thậm chí có thể bị buộc vào thân cây để du khách bế chụp hình. 

Nhiếp ảnh gia môi trường Aaron Gekoski cho rằng một số đàn dê có thể bị đưa từ nơi khác đến, ép đứng trên cây để thu tiền khách tham quan. Vì vậy, giới bảo tồn khuyến cáo du khách nên thận trọng với các điểm chụp ảnh dàn dựng và ưu tiên quan sát đàn dê trong môi trường chăn thả tự nhiên.