'Đánh thức' đầm phá Tam Giang: Đừng chỉ nhìn vào tài nguyên, hãy nhìn vào 40 vạn dân

Đầm phá Tam Giang - Cầu Hai nhìn từ trên cao - Ảnh: NHẬT LINH

Nguyên Phó chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Lê Minh Hoan đã khẳng định với Báo điện tử Tuổi Trẻ: Nếu không bắt đầu từ "vốn con người" và tư duy hệ thống, mọi kế hoạch đầu tư vào phá Tam Giang - Cầu Hai dù lớn đến đâu cũng dễ rơi vào cảnh rời rạc.

Đừng bắt người dân bảo vệ phá Tam Giang khi bụng họ đang đói

* Sự khác biệt lớn nhất tạo nên "thương hiệu" của Tam Giang - Cầu Hai so với các đầm phá khác trên thế giới là gì, thưa ông?

Nguyên Phó chủ tịch Quốc Hội Lê Minh Hoan - Ảnh: NHẬT LINH

- Ông Lê Minh Hoan: Thế giới không thiếu đầm phá nhưng ở Tam Giang - Cầu Hai có sự độc quyền về tự nhiên và nhân văn. Độ mặn của nước ở đây thay đổi liên tục trong 24 giờ, tạo ra những sản phẩm có hương vị không đâu có được.

Con tôm ở trong đầm phá Tam Giang có độ ngọt khác lạ so với con tôm ở Đồng bằng sông Cửu Long. Do vậy món tôm chua làm từ con tôm ở Tam Giang khác biệt hoàn toàn so với các nơi khác.

Đó là thương hiệu độc quyền mà chỉ có đầm phá Tam Giang - Cầu Hai có. Bây giờ thế giới cạnh tranh nhau bằng sự khác biệt và đầm phá Tam Giang đã có sẵn điều này.

Nhưng quan trọng hơn cả, bản sắc của Tam Giang nằm ở sự giao thoa giữa địa lý và nhân văn.

Người dân đánh bắt cá tôm trên phá Tam Giang - Ảnh: LÊ ĐÌNH HOÀNG

Chính cái khắc nghiệt của mưa bão miền Trung đã tạo nên những con người đầm phá vừa khắc khổ, vừa đầy nghị lực.

Sự khác biệt này không nằm ở diện tích hay chiều dài, mà nằm ở 40 vạn con người đang sống dựa vào nguồn tài nguyên này. Cư dân ven nước chính là "vốn", là chủ thể giữ gìn hoặc hủy hoại môi sinh này.

* Nhưng thưa ông, làm sao để người dân tự nguyện bảo vệ môi trường khi áp lực "cơm áo gạo tiền" vẫn còn quá nặng nề?

- Chúng ta không thể yêu cầu người dân bảo vệ tương lai khi cái bụng họ đang đói ở hiện tại.

Chìa khóa nằm ở việc "trao quyền" và "đồng quản lý". Nhà nước không thể đủ nhân lực hay ngân sách để canh gác từng con tôm, con cá suốt 24/24 giờ.

Chỉ khi nâng cao năng lực cộng đồng, để bà con tự tổ chức, tự quản lý và cùng hưởng lợi, khi ấy bà con sẽ biết tự bảo vệ tài nguyên nuôi sống mình.

Nhiệm vụ của chính quyền lúc này phải cùng quản lý, tin tưởng trao quyền, cùng hỗ trợ cộng đồng bằng cách tìm đầu ra cho cá tôm, tìm nguồn thu từ tổ chức du lịch sinh thái cho cộng đồng dân cư đầm phá.

Lúc đó cộng đồng đầm phá sẽ đoàn kết, cùng chung tay vào kế hoạch "đánh thức" Tam Giang - Cầu Hai.

Hoàng hôn trên phá Tam Giang - Ảnh: LÊ ĐÌNH HOÀNG

Tôi luôn trăn trở về việc đưa người dân vào quá trình phác thảo ý tưởng ngay từ đầu, thay vì làm xong xuôi rồi mới xuống "họp dân" để thông báo.

Khi bà con thấy bóng dáng mình trong các bản kế hoạch phát triển đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, sẽ làm việc với niềm tự hào: "Cái này là của chúng tôi, do chúng tôi cùng Nhà nước làm nên". Sự tự hào và niềm tin đó là nguồn vốn vô hạn.

Chiến lược "Ít hơn để được nhiều hơn" và giấc mơ về một "trường học mở"

* Nhiều người lo ngại việc phát triển du lịch hay công nghiệp sinh thái sẽ làm "bê tông hóa" mặt nước. Ông có lời khuyên gì để chúng ta không lặp lại những bài học đứt gãy từ các vùng miền khác?

- Huế cần một trung tâm quản lý chiến lược về câu chuyện phát triển thương hiệu "Đầm phá Tam Giang - Cầu Hai", nơi có những con người yêu Huế, có kiến thức về đầm phá và có cả những đại diện cộng đồng đầm phá ở đó.

Rú Chá – khu rừng ngập mặn đặc biệt của đầm phá Tam Giang – Cầu Hai. Nơi đây nổi danh với khung cảnh tuyệt đẹp vào mùa thay lá cây chá - Ảnh: NHẬT LINH

Chiến lược phát triển phải dựa trên triết lý "Less is more" - ít hơn để được nhiều hơn. Thay vì đánh bắt tận diệt cá tôm để làm ra 3 hộp tôm chua bán với giá rẻ, hãy kể một câu chuyện thương hiệu thật hay để bán 1 hộp cho khách du lịch, cho thực khách phương xa với giá gấp ba lần.

Khi giá trị sản phẩm tăng lên nhờ tích hợp giá trị sinh thái, văn hóa và marketing, áp lực khai thác lên đầm phá sẽ giảm xuống. Và những sản phẩm đó gắn liền với thương hiệu "đầm phá Tam Giang - Cầu Hai".

Bên cạnh đó, truyền thông phải có sự "chuyển ngữ".

Đừng mang những thuật ngữ hàn lâm hay chính sách khô khan xuống nói với dân. Hãy dùng phương ngữ Huế, dùng sự gần gũi để giải thích cho bà con hiểu.

Mất phương ngữ là mất văn hóa, và khi người dân sợ hãi ngôn ngữ của chuyên gia, của văn bản hành chính, họ sẽ xa rời chính sách.

Ngư dân sống bằng nghề đánh bắt cá tôm với phương thức thả lừ truyền thống trên phá Tam Giang - Ảnh: NHẬT LINH

* Ông có kỳ vọng gì về sự đổi thay của đầm phá Tam Giang trong 10 năm tới hay không?

- Tôi mơ về một đầm phá Tam Giang không chỉ là nơi khai thác thủy sản, mà là một "trường học liên cấp" ngoài trời, một viện nghiên cứu mở về văn hóa và sinh thái.

Đó sẽ là nơi mời gọi thế giới đến không phải chỉ để "check-in" rồi về, mà để cùng khám phá, học tập và nhân lên các giá trị nhân văn, khoa học.

Tôi mong muốn có những cuộc thi khởi nghiệp dựa trên tài nguyên bản địa, thu hút những người trẻ Huế từ khắp nơi trở về kiến tạo quê hương.

Hãy nhớ rằng, mọi nguồn lực đầu tư đều hữu hạn, chỉ có sáng kiến và tâm huyết của con người là vô hạn.

Nếu chúng ta chuẩn bị tốt "vốn con người" từ bây giờ, những điều kỳ diệu chắc chắn sẽ xảy ra trên vùng đầm phá này.

Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện đầy cảm hứng này!