Nông dân cùng chuyên gia góp lời giải để Robusta Việt bán giá cao

Hộ nông dân Ngô Xuân Nam (phường Bảo Lộc) - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Các giải pháp được nêu tại hội thảo "Nâng chất Robusta Việt từ gốc" của Báo điện tử Tuổi Trẻ phối hợp Bộ Nông nghiệp và Môi trường, UBND tỉnh Lâm Đồng tổ chức ở Lâm Đồng ngày 24-7.

Nâng chất hạt cà phê từ dưới đất

Chia sẻ tại hội thảo, ông Trịnh Tấn Vinh, nông dân xã Bảo Thuận, tỉnh Lâm Đồng (khu vực Bảo Lâm cũ), cho biết nguyên tắc canh tác của ông là "nuôi đất", bởi đất khỏe thì cây mới khỏe. Vườn cà phê của ông không phá cỏ.

Thảm thực vật được giữ lại nhằm bảo vệ và từng bước cải thiện chất lượng đất. Thay vì chạy theo sản lượng, ông Vinh ưu tiên chất lượng và hiệu quả lâu dài.

"Nếu phải chọn giữa 10 tấn giá rẻ và 5 tấn chất lượng cao, tôi sẽ chọn phương án 5 tấn", ông nói.

Ông Ngô Xuân Nam - nông dân trồng cà phê Robusta tại Lâm Đồng chia sẻ Robusta Việt Nam có sản lượng lớn nhưng vẫn thiếu một thương hiệu đủ mạnh. "Điều người trồng cà phê mong mỏi là hạt Robusta được thị trường nhận diện và trả giá tương xứng" - ông Nam nói.

TS Lê Hoàng Kiệt, Giám đốc Sản phẩm mới và Giải pháp dịch vụ nông nghiệp - chia sẻ các giải pháp trồng cà phê tại hội thảo - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Chia sẻ về các giải pháp nâng chất lượng hạt Robusta, TS Lê Hoàng Kiệt, Giám đốc Sản phẩm mới và Giải pháp dịch vụ nông nghiệp, Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC), cho rằng chất lượng hạt Robusta được quyết định ngay từ đất, trong khi nhiều vườn cà phê Tây Nguyên đang có dấu hiệu suy kiệt.

Kết quả phân tích cho thấy đất trồng cà phê tại khu vực này có độ chua cao, với pH KCl từ 4 đến 5,18. Hàm lượng hữu cơ dao động lớn, từ 0,87% đến 5,55%; đất nghèo lân, kali, thiếu trung và vi lượng. Chỉ số CEC đạt 10,73-15,12 meq/100 gram đất, cho thấy khả năng giữ và cung cấp dinh dưỡng còn hạn chế.

"Đất chai cứng khiến bộ rễ kém phát triển, dinh dưỡng dễ rửa trôi, cây khó hấp thu nên ra hoa, đậu quả kém và dễ nhiễm sâu bệnh. Hệ quả cuối cùng là năng suất giảm, chất lượng hạt kém", ông Kiệt nói.

Theo chuyên gia này, để tạo ra nhân thương phẩm có kích thước lớn, đồng đều, tỉ lệ hạt một nhân cao và các thành phần đường, lipid, protein, caffeine đạt yêu cầu, nhà vườn phải đồng thời bón NPK cân đối theo từng giai đoạn sinh trưởng và bổ sung trung, vi lượng đúng thời điểm.

Dinh dưỡng hợp lý cũng giúp quả chín đồng đều hơn, tạo thuận lợi cho thu hoạch và chế biến cà phê chất lượng cao.

Ông Kiệt khuyến nghị phân tích đất trước khi xây dựng chế độ dinh dưỡng, thay vì áp dụng một công thức chung cho mọi vườn.

Đại diện PVCFC cũng giới thiệu công nghệ polyphosphate, có khả năng tăng độ hữu dụng của một số nguyên tố như mangan, kẽm, đồng và sắt trong đất, cùng các nhóm sản phẩm dành cho cà phê chuyên canh, tái canh và xen canh.

Kết quả mô hình trình diễn năm 2025 với NPK Cà Mau Gold 20-10-10 và NPK Cà Mau 18-8-18 cho thấy khối lượng 100 nhân đạt 15,3 gram, tăng 4,1% so với đối chứng. Năng suất đạt 20,76 tấn quả chín tươi mỗi ha, cao hơn 5,6%.

Theo báo cáo của PVCFC và Trung tâm Nghiên cứu thực nghiệm nông lâm nghiệp Lâm Đồng, hiệu quả kinh tế trung bình của các mô hình tăng 12,4% tại Đắk Lắk và 11% tại Đắk Nông so với đối chứng.

Ông Thái Như Hiệp - Phó chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam - trình bày tham luận Những yếu tố trong canh tác ảnh hưởng đến chất lượng hạt Robusta - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Cần trả giá riêng cho cà phê chất lượng cao

Ông Thái Như Hiệp, Phó chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Chủ tịch Hội đồng thành viên kiêm Tổng giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, cho rằng điểm nghẽn của Robusta Việt Nam không nằm ở việc thiếu hạt tốt, mà ở khả năng tổ chức các khác biệt về chất lượng thành những dòng nguyên liệu có giá trị thương mại tương xứng.

Theo số liệu VICOFA, năm 2023 cả nước có hơn 720.000ha cà phê, khoảng 95% là Robusta. Trong niên vụ 2024-2025, Việt Nam xuất khẩu hơn 1,5 triệu tấn, đạt kim ngạch trên 8,4 tỉ USD.

Giá cà phê tăng trong những niên vụ gần đây giúp nhiều nông hộ có điều kiện tái đầu tư giống, dinh dưỡng, hệ thống tưới và cải tạo vườn cây. Tuy nhiên quy mô sản xuất lớn chưa tự động tạo nên một thương hiệu mạnh.

Theo ông Hiệp, ngành cà phê đang gặp bốn điểm nghẽn. Chất lượng giữa các vườn và các lô hàng chưa đồng đều; nhiều cấp chất lượng vẫn được thu mua chung; cách đánh giá hiệu quả còn thiên về sản lượng; hệ thống phân hạng chưa đủ thống nhất để sử dụng trong toàn chuỗi.

Một số tập quán canh tác cũng cần thay đổi, như chọn giống chưa gắn với mục tiêu nguyên liệu, bón phân và tưới nước theo công thức chung, đánh giá hiệu quả trong một vụ, xử lý sâu bệnh sau khi phát sinh và thu hoạch với mục tiêu hoàn thành mùa vụ.

Toàn cảnh lễ công bố dự án Khẳng định vị thế Robusta Việt và hội thảo Nâng chất Robusta Việt từ gốc - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Dù vậy, ông Hiệp cho rằng việc thu hái đồng loạt của nông dân còn xuất phát từ những áp lực thực tế như thiếu lao động, chi phí hái lựa cao, mưa kéo dài, nguy cơ quả rụng, mất trộm hoặc nhu cầu tiền mặt.

"Không thể chỉ vận động người dân hái chín. Muốn hái chín trở thành thực hành phổ biến, phải có quy cách được công bố trước vụ, điểm tiếp nhận riêng, cách đo tỉ lệ chín rõ ràng và mức chênh lệch đủ bù chi phí", ông nói.

Ông đề xuất tổ chức vùng nguyên liệu theo mục tiêu sử dụng; xây dựng hệ thống phân hạng nhân xanh bằng các chỉ tiêu đo được; chuyển sang thu mua theo chất lượng; đồng thời thay đổi hoạt động khuyến nông từ hướng dẫn đầu vào sang quản trị lợi nhuận của nông hộ.

"Chất lượng không thể chỉ được ghi nhận bằng lời khen. Chất lượng phải trở thành tín hiệu kinh tế", ông Hiệp nhấn mạnh, đồng thời khuyến nghị ngành cà phê "kiên định bán chất lượng chứ không bán số lượng, bán giá trị chứ không bán mồ hôi".

TS Phạm S - nguyên Phó chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng - trình bày tham luận 8 giải pháp nâng chất Robusta từ nền tảng canh tác bền vững - Ảnh: QUANG ĐỊNH