Những ‘góc khuất’ của ngành xuất khẩu sầu riêng

Sầu riêng được mệnh danh là "vua trái cây" xuất khẩu của Việt Nam - Ảnh: P.THẢO

Như Báo điện tử Tuổi Trẻ đã thông tin, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an) đã khởi tố bị can, bắt tạm giam Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quang Hiếu về hành vi nhận hối lộ.

Thông tin chính thức từ cơ quan chức năng cho biết ông Trung và ông Hiếu đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu của việc ban hành "giấy phép con" để phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi cá nhân số tiền đặc biệt lớn.

Ngoài ra hai người này còn bị cáo buộc can thiệp, chỉ đạo cấp dưới thực hiện hành vi cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng và mua, bán trái phép mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói.

Diễn biến này thu hút sự quan tâm của dư luận, đồng thời làm nóng trở lại những vấn đề tồn tại của ngành sầu riêng xuất khẩu trong nhiều năm qua, từ công tác quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói đến hoạt động kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc.

Dùng con dấu, chữ ký giả để gian lận mã số vùng trồng

Tháng 7-2022, Nghị định thư xuất khẩu sầu riêng chính ngạch sang Trung Quốc được ký kết, mở ra thời kỳ tăng trưởng bùng nổ cho ngành hàng này. 

Chỉ sau một năm, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 2,2 tỉ USD (năm 2023), tăng hơn 5 lần so với năm 2022. 

Đến năm 2024, kim ngạch tiếp tục tăng lên khoảng 3,3 tỉ USD và đạt kỷ lục hơn 3,8 tỉ USD vào năm 2025, đưa sầu riêng trở thành "vua trái cây" xuất khẩu của Việt Nam.

Thế nhưng ngay từ những ngày đầu mở cửa cho đến nay, những góc khuất, tồn tại của ngành hàng tỉ đô này đã dần bộc lộ.

Tháng 9-2022, chỉ ít lâu sau khi Tổng cục Hải quan Trung Quốc phê duyệt 51 mã số vùng trồng và 25 mã số cơ sở đóng gói đầu tiên của Việt Nam, đã có doanh nghiệp và hợp tác xã ở Đắk Lắk "kêu cứu" vì bị mạo danh mã số vùng trồng để làm hồ sơ, thủ tục xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc. 

Trong bối cảnh sản lượng sầu riêng tăng mạnh, nhu cầu nhập khẩu của Trung Quốc lớn, giá xuất khẩu cao và số lượng mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói được cấp còn hạn chế nên giai đoạn 2023 - 2024, tình trạng mạo danh, mua bán, sử dụng trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói để hợp thức hóa hồ sơ xuất khẩu vẫn tiếp diễn. 

Đỉnh điểm cuối năm 2024, Hiệp hội Rau quả Việt Nam phải lên tiếng bày tỏ sự phản đối mạnh mẽ trước tình trạng một số trường hợp đã lợi dụng gian lận, sao chép trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói sầu riêng, gây ảnh hưởng đến các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

"Tình trạng gian lận này diễn ra thông qua các hình thức hợp đồng ủy quyền sử dụng mã số với các con dấu, chữ ký giả, tự chế… để lừa đảo doanh nghiệp. Từ đó qua mặt các cơ quan chức năng nhằm trục lợi, thông quan xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc" - Hiệp hội Rau quả Việt Nam thông tin. 

Một cơ sở đóng gói sầu riêng - Ảnh: C.THU

Mua bán giấy kiểm nghiệm

Không chỉ bộc lộ những bất cập trong quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói, ngành sầu riêng còn phát sinh khó khăn ở khâu kiểm nghiệm khi từ đầu năm 2025, Trung Quốc yêu cầu 100% lô hàng xuất khẩu phải có kết quả kiểm nghiệm cadimi và chất vàng O từ các phòng thử nghiệm được nước này công nhận.

Việc siết chặt kiểm soát khiến xuất khẩu sầu riêng giai đoạn đầu năm 2025 gặp nhiều khó khăn, nhiều lô hàng bị chậm thông quan, thậm chí có thời điểm phải tạm dừng, quay đầu do không có phòng kiểm nghiệm, kim ngạch xuất khẩu giảm sâu.

Tháng 5-2025, Thủ tướng đã có chỉ đạo "nóng" về xuất khẩu sầu riêng. Trong đó, người đứng đầu Chính phủ yêu cầu Bộ trưởng Bộ Công an chỉ đạo lực lượng chức năng điều tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, làm giả hồ sơ, chứng từ xuất khẩu và các hành vi vi phạm pháp luật khác trong sản xuất, chế biến, kinh doanh, xuất khẩu sầu riêng làm ảnh hưởng xấu đến hoạt động sản xuất, xuất khẩu.

Cùng với việc yêu cầu xử lý nghiêm các vi phạm, Thủ tướng cũng chỉ đạo triển khai các biện pháp nâng cao năng lực cung ứng dịch vụ các phòng thử nghiệm phục vụ xuất khẩu. 

Song tới tháng 10-2025, xuất khẩu sầu riêng vẫn gặp khó khi 2.000 container sầu riêng ở Đắk Lắk bị ùn ứ do các phòng kiểm nghiệm tạm ngưng hoạt động. 

Trong bối cảnh những bất cập liên quan đến mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và hoạt động kiểm nghiệm liên tục được phản ánh, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) đã vào cuộc và phát hiện trong hoạt động kinh doanh, xuất khẩu sầu riêng từ Việt Nam sang Trung Quốc xuất hiện tình trạng mua bán mã số vùng trồng, mua bán giấy kiểm nghiệm, cùng nhiều vi phạm quy định về kế toán.

Tới đầu tháng 11-2025, C03 đã khởi tố vụ án, khởi tố 17 bị can, trong đó có nhiều giám đốc doanh nghiệp về các hành vi đưa hối lộ, nhận hối lộ, môi giới hối lộ, vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi, xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng (Retaq), Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy và một số đơn vị liên quan. 

Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu sầu riêng vẫn chưa hết khó khăn. Đầu tháng 5-2026, nhiều lô sầu riêng tại các tỉnh phía Nam tiếp tục bị ách tắc ở khâu kiểm nghiệm, khiến người dân, doanh nghiệp lo lắng khi sầu riêng ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên chuẩn bị vào vụ thu hoạch rộ.