Mỹ - Israel thiết lập lại quan hệ quốc phòng: Cơ hội đồng minh hay chiếc bẫy ràng buộc?

Tổng thống Trump và Thủ tướng Netanyahu tại tòa Quốc hội Israel ở Jerusalem ngày 13-10-2025 - Ảnh: AFP

Trong gần nửa thế kỷ qua, viện trợ quân sự luôn là nền tảng trong quan hệ an ninh Mỹ - Israel. Theo bản ghi nhớ được ký dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama năm 2019, Washington cam kết cung cấp cho Tel Aviv 3,8 tỉ USD mỗi năm, gồm 3,3 tỉ USD viện trợ quân sự và 500 triệu USD cho hợp tác phòng thủ tên lửa, đến năm 2028.

Tuy nhiên, khi bản ghi nhớ này sắp hết hiệu lực, Quốc hội Mỹ đang xem xét một hướng đi hoàn toàn mới: giảm dần vai trò hiện diện quân sự trực tiếp và thay thế bằng một khuôn khổ hợp tác quốc phòng - công nghệ sâu rộng hơn.

Đề xuất này, mang tên Sáng kiến hợp tác công nghệ quốc phòng Mỹ - Israel, được đưa vào Mục 224 của phiên bản Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) cho năm tài khóa 2027 do Ủy ban Quân vụ Hạ viện Mỹ soạn thảo.

Không còn là "bên cho - bên nhận"

Động lực của sự thay đổi bắt nguồn từ cả yếu tố chính trị lẫn thực tế.

Trước hết, bản ghi nhớ viện trợ hiện nay sẽ hết hiệu lực vào năm 2028. Trong bối cảnh dư luận Mỹ ngày càng chia rẽ về việc tiếp tục viện trợ quân sự cho Israel, nhiều nghị sĩ của cả hai đảng đều tỏ ra không mặn mà với việc ký thêm một thỏa thuận mới và tiếp tục tiêu tốn thêm hàng tỉ USD mỗi năm.

Đáng chú ý, chính phía Israel cũng phát tín hiệu muốn thay đổi mô hình này.

Thủ tướng Netanyahu nhiều lần cho biết Israel cần từng bước chấm dứt sự phụ thuộc vào viện trợ quân sự của Mỹ trong khoảng một thập kỷ tới, khẳng định nước này đã "trưởng thành" và cần xây dựng quan hệ bình đẳng hơn với Washington.

Tuy nhiên, "chấm dứt viện trợ" không đồng nghĩa Mỹ sẽ giảm hỗ trợ quân sự.

Tổng viện trợ của Mỹ cho các nước từ năm tài khóa 1946 đến năm 2024 - Nguồn: foreignassistance.gov, Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ; Chuyển ngữ: HÀ ĐÀO

Theo các đề xuất đang được thảo luận tại Quốc hội Mỹ, trọng tâm sẽ chuyển từ các khoản tài trợ trực tiếp sang hợp tác công nghiệp quốc phòng.

Điều này đồng nghĩa hai nước sẽ mở rộng đồng nghiên cứu và phát triển (R&D), đồng sản xuất vũ khí, chia sẻ công nghệ, tích hợp các doanh nghiệp quốc phòng Israel vào chuỗi cung ứng của Mỹ, cũng như hợp tác trong các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống tự hành, an ninh mạng và phòng thủ tên lửa.

Các nhà ủng hộ cho rằng đây là bước chuyển tốt, từ quan hệ "bên cho - bên nhận" sang quan hệ giữa hai đối tác bình đẳng, cùng phát triển công nghệ quốc phòng.

Trong bối cảnh Israel đang trở thành một trong những cường quốc công nghệ quân sự hàng đầu thế giới với nhiều kinh nghiệm thực chiến, Washington cũng kỳ vọng có thể tận dụng các đổi mới của đồng minh để phục vụ chính quân đội Mỹ, thay vì chỉ đơn thuần chuyển tiền viện trợ.

Một số nghị sĩ Cộng hòa còn cho rằng mô hình mới phù hợp với triết lý "Nước Mỹ trên hết" của ông Trump, bởi phần lớn các dự án sẽ được triển khai trong khuôn khổ ngân sách quốc phòng Mỹ, tạo thêm việc làm và năng lực sản xuất cho các doanh nghiệp trong nước thay vì chỉ được nhìn nhận là viện trợ dành cho nước ngoài.

Hệ thống phòng thủ tên lửa Vòm Sắt (Iron Dome) nổi tiếng của Israel, hiện do cả Washington và Tel Aviv đồng sản xuất - Ảnh: AP

Quan hệ có thể sâu sắc hơn cả viện trợ

Điểm đáng chú ý là mô hình mới có thể khiến quan hệ quốc phòng Mỹ - Israel còn gắn kết hơn cả cơ chế viện trợ hiện nay.

Theo báo cáo của Viện nghiên cứu chính sách đối ngoại Mỹ Quincy Institute, việc chuyển từ viện trợ quân sự sang hợp tác mua sắm và công nghiệp quốc phòng sẽ thay đổi bản chất của mối quan hệ hai nước.

Thay vì mỗi năm Quốc hội bỏ phiếu thông qua một khoản viện trợ cố định, Israel có thể tham gia trực tiếp vào các chương trình mua sắm, sản xuất, cấp phép công nghệ và bảo trì khí tài của Lầu Năm Góc.

Trong mô hình này, nguồn thu của các doanh nghiệp Israel không còn bị giới hạn bởi mức viện trợ 3,8 tỉ USD mỗi năm mà có thể tăng theo quy mô các chương trình mua sắm của quân đội Mỹ.

Phân tích cũng cho rằng việc hợp tác sẽ không chỉ dừng ở giai đoạn sản xuất mà còn kéo dài trong suốt vòng đời của các hệ thống vũ khí, từ nâng cấp phần mềm, cung cấp phụ tùng đến bảo trì và bổ sung kho dự trữ. Chính những hợp đồng kéo dài hàng chục năm này mới tạo ra sự gắn kết lâu dài giữa hai nền công nghiệp quốc phòng.

Theo cách nhìn này, quan hệ Mỹ - Israel sẽ chuyển từ một khoản viện trợ có giới hạn sang một mạng lưới hợp tác công nghiệp và công nghệ mang tính cấu trúc, trong đó lợi ích của cả hai bên ngày càng đan xen.

Doanh số bán vũ khí Mỹ cho các nước giai đoạn 1950 - 2024 - Nguồn: Bộ Quốc phòng Mỹ; Chuyển ngữ: HÀ ĐÀO

Vì sao vẫn gây tranh cãi?

Dù về lý thuyết thỏa thuận này giúp hai bên cùng có lợi, song chính mức độ gắn kết sâu sắc hơn trước lại là nguyên nhân khiến nhiều nghị sĩ Mỹ và giới quan sát nước này lo ngại, đặc biệt khi quá trình hợp tác sẽ được luật hóa.

Theo dự luật của Hạ viện, Bộ Quốc phòng Mỹ sẽ có nghĩa vụ pháp lý thúc đẩy hợp tác với Israel thay vì chỉ thực hiện theo từng dự án riêng lẻ như trước đây. Song song đó, một dự luật về tình báo cũng đề xuất mở rộng chia sẻ thông tin tình báo giữa hai nước, ngoại trừ những trường hợp ảnh hưởng đến an ninh quốc gia Mỹ hoặc làm lộ các nguồn tin và phương thức tình báo nhạy cảm.

Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Van Hollen chia sẻ với tờ New York Times rằng đây là điểm "gây sửng sốt", bởi Chính phủ Mỹ từ thế có thể lựa chọn hợp tác với Israel nay lại thành yêu cầu bắt buộc theo luật.

Ông lo ngại điều này sẽ trao cho Israel ảnh hưởng lớn hơn đối với quá trình sản xuất và thậm chí là triển khai các hệ thống vũ khí của Mỹ.

Trong khi đó, Hạ nghị sĩ Cộng hòa Thomas Massie gọi điều khoản này là "sự phản bội chủ quyền nước Mỹ", còn Hạ nghị sĩ Dân chủ Alexandria Ocasio-Cortez cảnh báo đề xuất này có nguy cơ khiến một phần năng lực quân sự Mỹ gắn kết quá sâu với Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF).

Với những người ủng hộ, họ cho rằng dự luật không hề hợp nhất quân đội hai nước hay đặt binh sĩ dưới một cơ chế chỉ huy chung, lý giải đây đơn thuần là mở rộng hợp tác nghiên cứu, phát triển và sản xuất để cả hai bên cùng hưởng lợi.

Dù vậy, tranh cãi nhiều khả năng sẽ còn kéo dài khi dự luật tiếp tục đang được xem xét tại Thượng viện.