Hồ Đồng Mô còn rùa Hoàn Kiếm?

Cá thể Giải sin-hoi được vớt lên tại hồ Đồng Mô sau khi chết vào tháng 4-2023 - Ảnh: Tổ chức Bảo tồn rùa châu Á/VAST

Ngày 22-9, Cổng thông tin điện tử Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có bài viết đáng chú ý liên quan loài rùa quý hiếm Rafetus swinhoei (còn được gọi là rùa Hồ Gươm, rùa Hoàn Kiếm) tại hồ Đồng Mô, Hà Nội.

Theo đó, sau khi con rùa Rafetus swinhoei tại hồ Đồng Mô chết vào tháng 4-2023, nhiều người đặt câu hỏi liệu trong hồ còn con nào khác không.

Hồ Đồng Mô có thể còn một con rùa Hoàn Kiếm?

GS.TS Nguyễn Quảng Trường - Phó viện trưởng Viện Sinh học (Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) - cho biết rùa Hoàn Kiếm, còn gọi là Giải sin-hoi hay rùa Hồ Gươm (tên khoa học là Rafetus swinhoei), là loài rùa mai mềm cỡ lớn. Các nghiên cứu về hình thái và di truyền xác nhận những con rùa từng được ghi nhận ở Việt Nam và Trung Quốc đều thuộc loài này.

Tại Việt Nam, loài này từng được ghi nhận ở Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa. Tuy nhiên, theo Sách đỏ Việt Nam (2024), các khảo sát gần đây chưa phát hiện lại loài tại hầu hết những nơi từng ghi nhận. Hiện sự chú ý tập trung vào hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh (Hà Nội).

Tại hồ Đồng Mô, con rùa được ghi nhận trước đây đã được xác nhận bằng nhiều bằng chứng, từ quan sát trực tiếp, ảnh chụp đến ADN trong mẫu nước. Tuy nhiên, con rùa này đã chết vào tháng 4-2023.

Sau đó xuất hiện thông tin hồ vẫn còn một con Giải sin-hoi khác. GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho rằng cần thêm bằng chứng để xác thực.

Một phương pháp có thể áp dụng là phân tích ADN môi trường (eDNA). Thay vì bẫy bắt rùa để lấy mẫu sinh phẩm, các nhà khoa học lấy mẫu nước tại những khu vực nghi ngờ rùa xuất hiện để tìm dấu vết ADN.

Ưu điểm của eDNA là hạn chế tác động trực tiếp đến động vật, phù hợp với những loài quý hiếm, khó quan sát. Tuy nhiên, phương pháp này tương đối tốn kém và không phải mẫu nước nào cũng có đủ ADN của rùa để xét nghiệm.

Trong nghiên cứu Giải sin-hoi, các nhà khoa học kết hợp nhiều phương pháp như so sánh đặc điểm hình thái, nghiên cứu mẫu xương sọ, xương mai lưu giữ tại bảo tàng và phân tích ADN. Gần đây, eDNA cũng được áp dụng để xác định sự hiện diện của loài tại một số thủy vực ở miền Bắc.

Do đó, việc tiếp tục theo dõi và tìm thêm bằng chứng tại hồ Đồng Mô là cần thiết trước khi có thể đưa ra kết luận chắc chắn.

Nếu còn rùa, phải giữ sinh cảnh trước

Mẫu bộ xương rùa được sử dụng trong nghiên cứu, so sánh đặc điểm hình thái - Ảnh: VAST

Nếu xác nhận hồ Đồng Mô còn Giải sin-hoi, theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, đây sẽ là "tin vui và hy vọng rất lớn" cho công tác bảo tồn loài cực kỳ nguy cấp này.

Một con rùa còn tồn tại cũng đồng nghĩa có thêm nguồn gene phục vụ nghiên cứu bảo tồn và nhân giống trong tương lai.

Tuy nhiên, bảo tồn không chỉ bắt đầu khi tìm thấy rùa. Trước mắt cần bảo vệ sinh cảnh, nhất là nơi kiếm ăn, bãi đẻ; phòng chống ô nhiễm nguồn nước, hạn chế rác thải, đặc biệt rác thải nhựa, và kiểm soát các loài ngoại lai.

Người dân địa phương cũng cần hạn chế các tác động bất lợi như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác hoặc thả phóng sinh loài ngoại lai.

GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho biết các cuộc khảo sát Giải sin-hoi tại miền Bắc Việt Nam đã được thực hiện trong nhiều năm, nhưng thông tin về loài vẫn còn rất ít.

Hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội phối hợp Trung tâm Bảo tồn rùa châu Á theo dõi, giám sát tại hồ Đồng Mô để ghi nhận thêm bằng chứng. ADN môi trường cũng có thể tiếp tục được sử dụng để truy tìm dấu vết của rùa.

Về lâu dài, rùa tại hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh cần được bảo vệ tại chỗ thông qua việc thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh; tiếp tục theo dõi vùng hoạt động, nơi kiếm ăn, bãi đẻ và giảm các tác động trực tiếp đến loài.

Nếu xác nhận còn rùa, cần xác định giới tính và tình trạng sức khỏe để có cơ sở tính đến giải pháp nhân giống.