Cơn sốt độc hại từ phim ngắn AI (Kỳ 8): Giải pháp nào để định hướng giới trẻ và nâng chất nội dung Việt?

Phim ngắn do AI tạo tràn lan trên mạng - Ảnh chụp màn hình

Không né tránh AI mà phải làm chủ AI, làm sao để tạo ra các bộ phim ngắn sạch, có tính giáo dục, đậm chất văn hóa Việt để "lấy cái đẹp dẹp cái xấu?".

Siết quản lý phim ngắn

Trao đổi với Tuổi Trẻ, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cho biết cần thực hiện đồng thời cả tiền kiểm theo trách nhiệm của chủ thể và hậu kiểm dựa trên công nghệ, dữ liệu và phối hợp liên ngành.

Luật Điện ảnh đã quy định chủ thể phổ biến phim trên không gian mạng phải chịu trách nhiệm về nội dung và kết quả phân loại; phải thông báo danh sách phim, kết quả phân loại; có biện pháp để cha mẹ, người giám hộ kiểm soát nội dung phù hợp với trẻ em và phải gỡ bỏ phim vi phạm theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Ông Đặng Trần Cường, Cục trưởng Cục Điện ảnh - Ảnh: ĐẬU DUNG

Các tổ chức, doanh nghiệp có nền tảng truyền thông số cũng có trách nhiệm triển khai giải pháp kỹ thuật và phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước để gỡ bỏ, ngăn chặn phim vi phạm.

Thời gian tới, Cục Điện ảnh sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước về phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử, các cơ quan liên quan và các nền tảng trong công tác rà soát, phát hiện, yêu cầu xử lý nội dung vi phạm.

Đồng thời nghiên cứu việc ứng dụng công nghệ để hỗ trợ nhận diện nội dung có nguy cơ cao, tăng hiệu quả hậu kiểm trong điều kiện số lượng phim trên môi trường số ngày càng lớn.

"Quan điểm của Cục Điện ảnh là không ngăn cản sự phát triển của công nghệ. AI đang và sẽ trở thành một công cụ quan trọng của ngành công nghiệp điện ảnh. Vấn đề cốt lõi là AI được sử dụng để tạo ra giá trị gì và ai chịu trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng", ông nói.

Cục Điện ảnh ủng hộ việc các nhà làm phim trẻ sử dụng AI để mở rộng khả năng sáng tạo, giảm chi phí và thử nghiệm những phương thức biểu đạt mới. Song song đó phải nâng cao nhận thức về đạo đức nghề nghiệp, quyền tác giả, quyền liên quan, quyền đối với hình ảnh, giọng nói của cá nhân; minh bạch việc sử dụng AI trong những trường hợp cần thiết và đặc biệt là trách nhiệm đối với nội dung phim khi phổ biến tới công chúng.

Theo ông, chúng ta cần hướng tới một môi trường trong đó AI hỗ trợ con người sáng tạo chứ không thay thế trách nhiệm sáng tạo của con người.

Ông chia sẻ "công nghệ giúp điện ảnh Việt Nam làm được những điều trước đây khó thực hiện vì chi phí, nhưng giá trị văn hóa, tư tưởng, nghệ thuật và trách nhiệm xã hội của tác phẩm vẫn phải do con người quyết định".

Tìm công thức cho Việt Nam

Dành nhiều thời gian nghiên cứu về phim ngắn, thạc sĩ Đặng Huỳnh Thảo Vi - giảng viên Trường đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM - cho biết phim ngắn nói chung và phim AI nói riêng gần như là một xu hướng phát triển tất yếu khi hành vi xem phim đang dịch chuyển mạnh sang điện thoại, nội dung ngắn và tốc độ tiêu thụ ngày càng nhanh. Điều này chúng ta không "né tránh" được.

"Nhưng để Việt Nam nắm bắt được xu hướng này, tôi nghĩ chúng ta không nên chỉ tập trung vào chuyện học công cụ AI. Công cụ thay đổi rất nhanh, còn thứ quyết định một bộ phim có giữ được khán giả hay không vẫn là cấu trúc kịch bản", chị nói.

Thạc sĩ Đặng Huỳnh Thảo Vi - giảng viên Trường đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM - Ảnh: NVCC

Theo chị Vi, phim ngắn có cấu trúc kể chuyện rất khác phim truyền thống: xung đột phải xuất hiện sớm, tình tiết phải liên tục rẽ hướng, mỗi tập phải có điểm kích thích và phần thưởng cảm xúc, đồng thời phải mở ra lý do để khán giả tiếp tục xem tập kế tiếp.

Chị giả sử, nếu chỉ lấy một kịch bản phim dài rồi cắt nhỏ thành những tập hai phút thì rất khó tạo ra một micro drama đúng nghĩa. Vì vậy "Việt Nam cần đầu tư đồng thời vào công nghệ AI, dữ liệu khán giả và đặc biệt là nghiên cứu cấu trúc tự sự dành riêng cho định dạng này".

Hiện Thảo Vi cùng biên kịch, nhà nghiên cứu đang hệ thống hóa lại những nội dung liên quan để viết thành sách về cấu trúc và phương pháp phát triển kịch bản nghiên cứu từ phim ngắn.

Mục tiêu không phải để sao chép những công thức đang thành công ở nước ngoài, mà để người làm phim Việt hiểu được logic phía sau chúng; từ đó có thể xây dựng những công thức phù hợp với thị trường và văn hóa Việt Nam.

Theo nhà biên kịch Trần Thị Bảo Châu, không dễ để trả lời câu hỏi: Làm thế nào để phim ngắn Việt Nam cuốn hút khán giả?

Hiện ở nước ta có một số nhà sản xuất, đạo diễn học làm phim AI, chậm hơn một số nước. Vì đi sau nên Việt Nam chủ yếu là bắt chước và học cách làm của họ, chạy theo thị hiếu số đông.

Công nghệ Việt Nam cũng chưa phát triển mạnh, vì vậy không đơn giản sản xuất khi phim ngắn AI ở các nước thành công nghệ, sản xuất đại trà. Nhưng dù khó khăn nhưng vẫn cần phải làm, để tạo ra phim ngắn phù hợp văn hóa, có tính giáo dục và hấp dẫn với người Việt. Điều này cần sự góp sức của Nhà nước, nhà sản xuất.

Lá chắn cuối cùng nhưng bền vững nhất

Tuy nhiên mọi rào cản kỹ thuật hay nội dung hay đến đâu cũng sẽ vô hiệu nếu người xem thiếu đi khả năng tự chủ. "Sức đề kháng số" chính là lớp lá chắn cuối cùng và bền vững nhất.

Khán giả cần trang bị kỹ năng nhận diện các chiêu trò thao túng cảm xúc (FOMO - sợ bỏ lỡ, thuật toán gây nghiện, các cú "twist" giật gân rẻ tiền). Khi hiểu rõ cơ chế vận hành của những "cạm bẫy" này, người xem sẽ chủ động thoát khỏi trạng thái xem vô thức.

Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân - Ảnh: NVCC

Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân gợi ý, để chống lại thuật toán "gây nghiện" của các nền tảng phim ngắn, có thể áp dụng các chiến lược phòng ngừa và thiết lập hàng rào phòng vệ kỹ thuật số.

Đó là chủ động bấm "Không quan tâm" (Not Interested) hoặc chặn các kênh làm video AI rác để nó không xuất hiện trên bảng tin, giảm thiểu việc bạn bị cám dỗ.

Sử dụng công cụ/tính năng quản lý để giới hạn thời gian xem video ngắn (TikTok, Reels, YouTube Shorts...). Khi hết giờ, ứng dụng sẽ tự động khóa giúp bạn tránh tình trạng lướt mạng vô định, sao nhãng học tập hoặc công việc.

Thực hiện nguyên tắc "không điện thoại 30 phút trước khi ngủ"; tắt toàn bộ thông báo từ các ứng dụng mạng xã hội, ngoại trừ thông báo cuộc gọi từ danh bạ hoặc tin nhắn trực tiếp.

Cuối cùng thiết lập ngưỡng dopamine lành mạnh (còn gọi là cân bằng hệ thống phần thưởng của não bộ). Thay video ngắn bằng những bộ phim điện ảnh có chiều sâu, nghe podcast, đọc sách, vẽ tranh hay hoạt động thể chất ngoài trời.

"Điều này giúp bạn huấn luyện não bộ chấp nhận lượng dopamine thấp hơn nhưng ổn định, mang lại cảm giác hạnh phúc thực sự thay vì sự trống rỗng, kiệt sức sau khi xem xong hàng trăm phim rác", chuyên gia nói.

Còn nhạc sĩ, đạo diễn Nguyễn Bá Hùng cho rằng khi bước vào thời kỳ công nghệ mới cần có thời gian hình thành những chuẩn mực mới. AI cũng vậy.

Với AI, một người có thể tạo ra lượng hình ảnh, âm nhạc, phim ngắn mà trước đây cần cả một ê kíp, mở ra cơ hội sáng tạo. Vai trò của cơ quan quản lý, gia đình, nhà trường và những người làm văn hóa cần định hướng, đưa ra những công cụ giúp người xem tự lựa chọn tốt hơn.

Nhạc sĩ, đạo diễn Nguyễn Bá Hùng - Ảnh: NVCC

"Sức đề kháng số" không nên chỉ được hiểu là khả năng nhận diện tin giả hay nội dung nguy hiểm. Nó còn là khả năng tự nhận biết hành vi của chính mình", anh nói "sức đề kháng số cuối cùng không phải là sợ công nghệ, mà hiểu công nghệ đang làm gì với sự chú ý của mình".

Anh cũng nói thêm, AI cũng không phải kẻ thù. AI có thể giúp những người làm nghề kể những câu chuyện Việt Nam tốt hơn, đẹp hơn và với chi phí thấp hơn.

Điều chúng ta phải cạnh tranh không chỉ là số lượng nội dung. Chúng ta đang cạnh tranh để giành một thứ ngày càng quý giá: sự chú ý của con người.

"Trong thời đại AI, giải pháp không phải chỉ là xây một hàng rào thật cao. Hãy xây cho người trẻ một hệ quy chiếu đủ tốt để tự lựa chọn. Hãy buộc người sản xuất minh bạch về thứ mình tạo ra. Hãy cho khán giả quyền phản ánh nhưng gắn quyền ấy với trách nhiệm", anh góp ý.

Cuộc chiến nâng chất nội dung Việt và bảo vệ giới trẻ trên không gian số không phải là câu chuyện một sớm một chiều. Chỉ khi cơ quan quản lý ra tay quyết liệt, nhà sản xuất làm phim bằng tâm và tầm, còn người tiêu dùng trẻ biết tự trang bị "bộ lọc" thông thái, chúng ta mới có thể xây dựng một môi trường giải trí số an toàn, văn minh và giàu bản sắc.

Nội dung: TÔ CƯỜNG - Đồ hoạ: NGỌC THÀNH