Ông Nguyễn Thanh Hà (giữa) và con trai bên cuốn nhật ký về hành trình quy tập bốn hài cốt liệt sĩ gần 40 năm trước - Ảnh: HOÀNG TÁO
Cuốn nhật ký đã ngả màu thời gian của người cha Nguyễn Trường Sơn, ghi chép hành trình cất bốc bốn hài cốt liệt sĩ, trở thành kỷ vật quý giá với gia đình ông Nguyễn Thanh Hà (65 tuổi, trú thôn Hùng Cường, xã Vĩnh Hoàng, Quảng Trị).
Những trang giấy ố vàng ấy là nỗi trăn trở của một cựu chiến binh về những gia đình vẫn mòn mỏi chờ tin người thân.
Kỷ vật của cha
Ông Nguyễn Thanh Hà kể, cha ông tham gia quân ngũ từ năm 1954 - 1964, sau đó làm cán bộ xã, nên rất cẩn thận trong mọi việc.
Những gì tận mắt chứng kiến đều được ông ghi chép tỉ mỉ, nhờ vậy mà sau gần bốn thập kỷ, hành trình đưa bốn liệt sĩ trở về với quê hương vẫn còn nguyên vẹn qua từng trang giấy.
Gần 40 năm trước, ông Nguyễn Trường Sơn (1937 - 1990) đã mở đầu những trang nhật ký của mình bằng lời tâm sự như anh em với các liệt sĩ. Cuốn sổ nhỏ đã ố vàng, mép giấy sờn cũ, nhưng từng nét chữ vẫn còn nguyên sự cẩn trọng.
Sau mỗi lần cất bốc hài cốt liệt sĩ, ông đều ghi lại tỉ mỉ tên tuổi, quê quán, ngày hy sinh, những kỷ vật còn lại bên phần mộ. Những dòng ghi chép ấy thấy rõ nỗi trăn trở khôn nguôi về thân nhân ở quê nhà có thể vẫn chưa biết người thân mình đang yên nghỉ ở đâu.
Những trang nhật ký của ông Nguyễn Trường Sơn - Ảnh: HOÀNG TÁO
Ngày 19-6-1989, ông Nguyễn Trường Sơn cùng người bạn đi rừng là ông Thái Văn Tỉnh (sinh năm 1940) vào khu rừng Xa Rường, thuộc xã Bến Quan, Quảng Trị để lấy cây mây mưu sinh.
Giữa núi rừng hoang vắng, cách con đường tăng cũ thời chiến tranh chỉ vài chục mét, hai người bất ngờ phát hiện ba ngôi mộ đắp nổi hình chữ nhật, trên mỗi ngôi mộ đều có tấm bia bằng tôn còn khắc rõ nhiều thông tin.
Ba hài cốt liệt sĩ là Lê Ngọc Thấn (quê Đông Sơn, Thanh Hóa, hy sinh ngày 16-10-1968), liệt sĩ Hoàng Văn Dần (quê Thanh Oai, Hà Tây cũ, hy sinh ngày 17-9-1968) và liệt sĩ Nguyễn Đăng Xê (quê Quỳnh Côi, Thái Bình cũ, hy sinh ngày 20-10-1968).
Sau khi hoàn tất việc cất bốc, các hài cốt được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Vĩnh Linh an táng.
Chưa đầy một năm sau, ngày 12-4-1990, trong một chuyến đi rừng khác, ông Sơn cùng con trai là ông Nguyễn Thanh Hà tiếp tục phát hiện thêm một ngôi mộ, cách vị trí cũ khoảng nửa giờ đi bộ. Đó là phần mộ của liệt sĩ Lê Phú Xuân, quê Ba Vì, Hà Tây cũ.
Những tấm bia tôn sau khi ghi chép đầy đủ thông tin được đặt lại dưới hố mộ rồi lấp đất cẩn thận.
Khoảng 15 ngày sau khi quy tập hài cốt thứ tư, ông Sơn lâm bệnh sốt rét rừng. Hoàn cảnh gia đình khi ấy rất khó khăn, sau 10 ngày sốt triền miên mới đưa ông đến bệnh viện thì đã quá muộn. Ông qua đời, để lại cuốn nhật ký cùng một tâm nguyện chưa nguôi.
Trước khi mất, ông Sơn đã viết bốn lá thư gửi Phòng Lao động, Thương binh và Xã hội tại quê các liệt sĩ, với mong muốn tìm cách báo tin cho thân nhân các liệt sĩ.
Hành trình viên mãn
Niềm vui đầu tiên đến vào cuối năm 1989 khi gia đình liệt sĩ Nguyễn Đăng Xê gửi thư hồi âm.
Mãi đến ngày 8-4-2007, người thân liệt sĩ này tìm đến tận nhà ông Hà. Người con của liệt sĩ ít tuổi hơn ông Hà và từ cuộc gặp ấy, hai người nhận nhau làm anh em kết nghĩa, trở thành người thân.
Suốt nhiều năm sau, hai gia đình vẫn qua lại thăm hỏi, chia sẻ những dịp trọng đại. Đến năm 2023, gia đình đã đưa hài cốt liệt sĩ Nguyễn Đăng Xê về quê an táng.
Nhiều năm sau, gia đình liệt sĩ Lê Ngọc Thấn cũng tìm đến, nhưng đúng thời điểm ông Hà đi làm ăn ở Phú Quốc nên không gặp được. Năm 2012, gia đình liệt sĩ đưa hài cốt về quê.
Dù cuộc gặp đầu tiên lỡ hẹn, hai bên vẫn giữ liên lạc. Trong ngày giỗ và lễ khánh thành lăng mộ của ông Nguyễn Trường Sơn, người thân liệt sĩ cũng trở lại thắp hương tri ân người đã đưa con em mình về với đồng đội.
Ông Hà và con trai vẫn đau đáu tìm thông tin gia đình hai liệt sĩ còn lại - Ảnh: HOÀNG TÁO
Riêng hai gia đình còn lại, suốt nhiều năm, ông Hà vẫn không có bất kỳ thông tin nào. Mỗi lần mở cuốn nhật ký của cha, ông lại day dứt vì tâm nguyện ấy vẫn chưa trọn vẹn.
Những ngày tháng 7 này, con trai ông Hà là anh Nguyễn Hoàng Liên đã đăng tải thông tin trong cuốn nhật ký lên mạng xã hội với hy vọng tìm được thân nhân của hai liệt sĩ còn lại.
Chiều 28-7, nhờ sự kết nối của phóng viên Tuổi Trẻ với Ban quản lý Nghĩa trang liệt sĩ Vĩnh Linh, điều mà gia đình chờ đợi gần 40 năm cuối cùng cũng có lời đáp.
Cả hai gia đình liệt sĩ đều đã nhận được thông tin từ nhiều năm trước và đã đưa hài cốt người thân về quê an táng. Chỉ vì hoàn cảnh và sự đứt quãng trong liên lạc, họ chưa từng gặp được cha con ông Sơn.
Nghe tin ấy, ông Nguyễn Thanh Hà lặng người rồi khẽ thở phào. Gần 40 năm ôm theo nỗi băn khoăn của người cha, cuối cùng ông cũng biết rằng cả bốn liệt sĩ đều đã trở về với quê hương, với gia đình. Cuốn nhật ký cũ vẫn còn đó, nhưng những dòng trăn trở viết dở năm nào dường như đã khép lại trong một cảm giác bình yên và nhẹ nhõm.
Chiều 28-7, nhờ sự kết nối của phóng viên Báo điện tử Tuổi Trẻ, ông Hà mới biết được thông tin hai gia đình liệt sĩ kia đã tìm thấy mộ người thân - Ảnh: HOÀNG TÁO
Ông Hà thấy nhẹ nhõm lòng khi di nguyện của người cha đã viên mãn sau bốn thập kỷ - Ảnh: HOÀNG TÁO
