PGS.TS Dương Thị Hồng Liên phát biểu trong dự án về thị trường carbon do Bộ Công Thương Việt Nam tổ chức tại Melbourne năm 2025 - Ảnh: Nhân vật cung cấp
"Úc và Việt Nam đã có nền tảng rất tốt trong khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện. Giai đoạn tiếp theo cần chuyển từ 'kết nối' sang 'đồng nghiên cứu, đồng phát triển và cùng tạo ra sản phẩm'", PGS.TS Dương Thị Hồng Liên (Đại học Curtin, Úc) đồng thời là Phó chủ tịch VASEA phụ trách ESG và phát triển bền vững nói với Tuổi Trẻ trước chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
"Hình thành mạng lưới giải quyết bài toán"
Úc hiện có cộng đồng người Việt đông đảo (trên 350.000 người - PV), trong đó có nhiều nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên và nhà quản lý đang làm việc tại các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ.
Theo PGS.TS Dương Thị Hồng Liên, điểm mạnh đặc biệt của cộng đồng trí thức Việt Nam tại Úc là khả năng "kết nối hai hệ sinh thái tri thức". Mong muốn lớn nhất của bà cũng như nhiều kiều bào tri thức Việt tại Úc là nhận được đặt hàng nhiều hơn, góp phần giúp Việt Nam giải quyết một bài toán cụ thể.
"Chúng tôi được đào tạo và làm việc trong môi trường nghiên cứu, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Úc, có khả năng tiếp cận các mạng lưới học thuật, doanh nghiệp và công nghệ quốc tế, nhưng đồng thời hiểu ngôn ngữ, văn hóa và bối cảnh phát triển của Việt Nam", bà nói.
Sự kết hợp này tạo nên một nguồn lực rất có giá trị cho quan hệ hai nước. Tuy nhiên, để nguồn lực ấy trở thành kết quả cụ thể, PGS.TS Hồng Liên đề xuất một cách tiếp cận khác: không chỉ tập hợp chuyên gia theo lĩnh vực, mà phải bắt đầu từ nhu cầu cụ thể của Việt Nam.
"Cần chuyển từ 'mạng lưới chuyên gia' sang 'mạng lưới giải quyết bài toán'", bà Liên nhấn mạnh.
Bà giải thích thay vì chỉ kết nối chuyên gia theo lĩnh vực, cần bắt đầu từ những nhu cầu cụ thể của Việt Nam, ví dụ một bài toán về trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, nông nghiệp thông minh, chuyển dịch năng lượng hay công nghệ xanh. Sau đó tập hợp đúng chuyên gia, trường đại học và doanh nghiệp của Úc để cùng xây dựng giải pháp.
Phó chủ tịch VASEA khẳng định hội có thể giúp kết nối đúng người với đúng bài toán, hình thành các nhóm hợp tác liên ngành, và quan trọng hơn là duy trì kết nối đủ lâu để một cuộc trao đổi ban đầu có thể phát triển thành nghiên cứu chung, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực hoặc dự án đầu tư cụ thể.
Thước đo không chỉ ở số lượng thỏa thuận
PGS.TS Dương Thị Hồng Liên và đoàn cán bộ của Bộ Tài chính Việt Nam trong dự án về thị trường carbon tổ chức năm 2023 - Ảnh: Nhân vật cung cấp
Trong khuôn khổ chuyến thăm Úc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, diễn đàn Tech Connect (Kết nối công nghệ) được kỳ vọng là một điểm nhấn kết nối trực tiếp giữa Chính phủ, doanh nghiệp, trường đại học, nhà khoa học và cộng đồng chuyên gia hai nước.
"Điểm chúng tôi muốn nhấn mạnh không chỉ là giới thiệu công nghệ, mà là matchmaking: xác định một nhu cầu cụ thể của Việt Nam, tìm đối tác Úc có năng lực phù hợp và đưa hai bên đến bước tiếp theo - từ nghiên cứu chung, thí điểm, đào tạo nhân lực đến đầu tư và thương mại hóa", bà Liên nói.
Phó chủ tịch VASEA kỳ vọng diễn đàn sẽ tạo ra các nhóm hợp tác mới trong AI và chuyển đổi số; nông nghiệp thông minh và công nghệ thực phẩm; năng lượng sạch, thị trường carbon và chuyển dịch năng lượng; vật liệu tiên tiến và công nghệ chiến lược.
Nhìn xa hơn 5-10 năm, bà Liên mong muốn quan hệ khoa học - công nghệ giữa hai nước chuyển từ các dự án đơn lẻ sang một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo song phương, nơi nhà khoa học cùng nghiên cứu, doanh nghiệp cùng phát triển và thương mại hóa công nghệ, sinh viên và nghiên cứu sinh di chuyển hai chiều, còn Chính phủ tạo môi trường để những sáng kiến tốt có thể mở rộng quy mô.
"Mục tiêu cuối cùng không chỉ là kết nối hai quốc gia, mà là cùng tạo ra tri thức, công nghệ và giá trị mới", chuyên gia Hồng Liên nêu.
Đề xuất mô hình 4 bên
Theo Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường, nhân chuyến thăm Úc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, "nhiều văn kiện hợp tác quan trọng dự kiến cũng được ký ở cấp Chính phủ và giữa các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp".
Chia sẻ thêm với Tuổi Trẻ về điều này, bà Liên cho rằng giá trị lớn nhất của các thỏa thuận không chỉ nằm ở số lượng văn kiện được ký, mà ở việc sau đó có bao nhiêu dự án thực chất được hình thành.
Bà kỳ vọng trong 2-3 năm tới, hợp tác giữa hai nước sẽ có ba chuyển biến rõ: nhiều chương trình nghiên cứu và chuyển giao công nghệ chung hơn giữa đại học và doanh nghiệp; gia tăng trao đổi chuyên gia, nghiên cứu sinh, sinh viên.
Đặc biệt, có thể hình thành các dự án thí điểm có khả năng thương mại hóa trong các lĩnh vực ưu tiên như AI, công nghệ chiến lược, năng lượng sạch và nông nghiệp thông minh.
Từ kinh nghiệm kết nối các dự án nghiên cứu và chuyển giao công nghệ giữa hai nước, bà Liên cho rằng rào cản lớn nhất không phải là thiếu thiện chí hay thiếu ý tưởng, mà là khoảng cách giữa ý tưởng hợp tác và khả năng triển khai.
Lấy dẫn chứng là các dự án về thị trường carbon, PGS.TS Dương Thị Hồng Liên cho biết chính sách Việt Nam thay đổi rất nhanh, trong khi dự án quốc tế phải tuân thủ nhiều yêu cầu về quản trị và tài chính.
Khi kết nối các dự án nghiên cứu giữa hai nước trong lĩnh vực trên, VASEA đã vượt qua bằng cách đồng thiết kế với các đối tác Việt Nam ngay từ đầu, thường xuyên điều chỉnh nội dung theo nhu cầu chính sách và duy trì quan hệ sau khi dự án kết thúc. Chính sự liên tục đó đã giúp một dự án ban đầu phát triển thành nhiều chương trình tiếp nối.
Một biên bản ghi nhớ được ký kết giữa hai bên, theo bà Dương Thị Hồng Liên, chỉ thực sự có giá trị khi phía sau nó có người chịu trách nhiệm, kế hoạch hành động, nguồn lực và thời hạn cụ thể. Ngay sau khi ký kết, hai bên nên chọn một số dự án ưu tiên có thể triển khai trong 6-12 tháng, thay vì xây dựng một danh mục quá rộng.
Để triển khai hiệu quả các thỏa thuận, bà đề xuất mô hình bốn thành phần: lãnh đạo cấp cao tạo điều kiện; nhóm chuyên môn chịu trách nhiệm triển khai; doanh nghiệp tham gia từ đầu để bảo đảm tính ứng dụng; và nguồn tài chính để đưa ý tưởng qua giai đoạn thí điểm.
VASEA có thể hỗ trợ ở "khoảng giữa" này: kết nối Chính phủ, học thuật, chuyên gia và doanh nghiệp, đồng thời duy trì động lực sau khi các đoàn cấp cao kết thúc chuyến thăm.
PGS.TS Dương Thị Hồng Liên chia sẻ trong lớp đào tạo cán bộ nguồn được tổ chức ở Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh vào tháng 6-2025 - Ảnh: Nhân vật cung cấp
PGS.TS Dương Thị Hồng Liên là một trong những người trực tiếp tham gia chuỗi hợp tác Úc - Việt Nam về chuyển đổi xanh và thị trường carbon từ năm 2022, thông qua Đại học Curtin và các chương trình do Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc tài trợ.
10 chương trình do bà chủ trì đã thu hút hơn 4 triệu AUD (2,8 triệu USD) tài trợ, đào tạo hơn 350 cán bộ Việt Nam và thu hút hơn 500 đại biểu tham gia các đối thoại chính sách.
