2 trong số 7 bị can bị khởi tố trong vụ án lập hồ sơ bệnh án giả để lấy thuốc bảo hiểm y tế tại Trạm Y tế phường 8 (TP Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên trước đây) - Ảnh: KHANG VÕ
Trong những vụ việc có hành vi lập khống hồ sơ khám chữa bệnh để chiếm đoạt thuốc hoặc tiền bảo hiểm y tế, căn cứ nào để lựa chọn giữa tội "gian lận bảo hiểm y tế" quy định tại Điều 215 và tội "tham ô tài sản" quy định tại Điều 353 Bộ luật Hình sự?
Theo thông tin trên báo Tuổi Trẻ, các năm 2021 - 2022, 7 bị can ở Trạm Y tế phường 8 đã sử dụng thông tin của 60 thẻ bảo hiểm y tế để lập khống hồ sơ khám chữa bệnh, kê khống 3.539 lượt đơn thuốc, qua đó chiếm đoạt số thuốc bảo hiểm y tế có giá trị hơn 614 triệu đồng.
Sau khi thuốc được xuất khỏi kho, một phần được các bị can bán ra thị trường, một phần được sử dụng hoặc đổi lấy thuốc khác.
"Tham ô tài sản" hay "gian lận bảo hiểm y tế"?
Đến thời điểm hiện nay, vụ án vẫn đang trong giai đoạn điều tra. Quyết định khởi tố vụ án và khởi tố bị can mới chỉ phản ánh nhận định ban đầu của cơ quan điều tra về dấu hiệu tội phạm. Việc xác định tội danh cuối cùng thuộc thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng trong từng giai đoạn và chỉ được khẳng định bằng bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Vì vậy, việc nghiên cứu vụ án cần được đặt trên nguyên tắc tôn trọng quyền suy đoán vô tội và bảo đảm tính khách quan trong đánh giá chứng cứ.
Từ góc độ khoa học pháp lý, vụ án đặt ra một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn: Tiêu chí nào để phân định giữa Điều 215 và Điều 353 Bộ luật Hình sự khi cùng một hành vi vừa có dấu hiệu gian lận bảo hiểm y tế, vừa có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản do Nhà nước quản lý?
Theo quy định của Bộ luật Hình sự, Điều 215 bảo vệ trật tự quản lý trong lĩnh vực bảo hiểm y tế và quỹ bảo hiểm y tế trước các hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt hoặc gây thiệt hại cho quỹ.
Trong khi đó, Điều 353 bảo vệ tài sản thuộc quyền quản lý của Nhà nước; chủ thể của tội phạm là người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý.
Như vậy, mặc dù cả hai tội danh đều có thể xuất hiện trong lĩnh vực khám, chữa bệnh, nhưng khách thể được pháp luật hình sự bảo vệ là khác nhau.
Vì vậy, việc lựa chọn tội danh không thể chỉ căn cứ vào phương thức thực hiện hành vi, mà phải dựa trên bản chất pháp lý của hành vi phạm tội.
Nếu kết quả điều tra chứng minh mục đích trực tiếp của người thực hiện hành vi là làm cho quỹ bảo hiểm y tế thanh toán trái quy định nhằm chiếm đoạt tiền của quỹ, thì Điều 215 cần được xem xét áp dụng.
Ngược lại, nếu chứng minh được rằng thuốc, vật tư y tế hoặc tài sản đã thuộc phạm vi quản lý của cơ sở khám, chữa bệnh công lập và người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng nhiệm vụ được giao để chiếm đoạt số tài sản đó thì Điều 353 có thể là căn cứ pháp lý phù hợp.
Trong trường hợp này, việc lập khống hồ sơ bệnh án và kê khống đơn thuốc chỉ là thủ đoạn nhằm hợp thức hóa việc xuất tài sản khỏi kho.
Qua đó có thể thấy, thủ đoạn gian dối không phải là tiêu chí duy nhất để định tội.
Điều quan trọng hơn là phải xác định đúng khách thể bị xâm phạm, đối tượng bị chiếm đoạt, thời điểm hoàn thành hành vi chiếm đoạt, địa vị pháp lý của người thực hiện hành vi và mục đích cuối cùng của họ.
Đây cũng là nguyên tắc chung của hoạt động định tội danh trong khoa học luật hình sự.
Cần hướng dẫn chọn tội danh trường hợp có dấu hiệu giao thoa giữa các điều luật
Vụ án còn cho thấy giá trị đặc biệt của hồ sơ bệnh án trong tố tụng hình sự.
Hồ sơ bệnh án, đơn thuốc, phiếu lĩnh thuốc, sổ cấp phát thuốc, dữ liệu của Hệ thống thông tin giám định bảo hiểm y tế, bệnh án điện tử và các dữ liệu số khác không chỉ là tài liệu chuyên môn phục vụ hoạt động khám, chữa bệnh mà còn là nguồn chứng cứ quan trọng để xác định diễn biến hành vi phạm tội, đối chiếu quá trình cấp phát thuốc, xác định thiệt hại và làm rõ vai trò của từng cá nhân có liên quan.
Từ vụ án này có thể thấy, Nghị quyết số 05/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã góp phần thống nhất việc áp dụng các Điều 214, 215 và 216 Bộ luật Hình sự, nhưng vẫn chưa hướng dẫn đầy đủ việc lựa chọn tội danh trong những trường hợp hành vi có dấu hiệu giao thoa giữa Điều 215 với các tội phạm về tham nhũng, chức vụ hoặc các tội xâm phạm sở hữu.
Thiết nghĩ khi nghiên cứu sửa đổi hoặc ban hành nghị quyết mới thay thế Nghị quyết số 05/2019/NQ-HĐTP, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần bổ sung quy định hướng dẫn về nguyên tắc định tội danh đối với các vụ án có dấu hiệu đồng thời của Điều 215 và các điều luật khác của Bộ luật Hình sự.
