Dạo quanh một vòng các quán cà phê chúng ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh các em nhỏ dán chặt vào màn hình điện thoại - Ảnh: DUYÊN PHAN
Mạng xã hội ngày càng tác động mạnh đến khả năng tập trung, cảm xúc và hành vi của trẻ em.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS NGUYỄN THỊ THẮM - giảng viên ngành truyền thông chuyên nghiệp (Đại học RMIT Việt Nam) - cho rằng cần đồng thời trang bị kỹ năng số cho trẻ lẫn nâng cao trách nhiệm của gia đình, nhà trường cùng các nền tảng.
Nguy cơ trẻ em và thanh thiếu niên bị thuật toán dẫn dắt ngày càng lớn
* Bà lý giải vì sao trẻ ngày càng khó rời mắt khỏi mạng xã hội?
- Từ góc độ truyền thông số và kinh tế nền tảng, phần lớn mạng xã hội vận hành theo mô hình "kinh tế chú ý" (attention economy). Chúng không chỉ là kết nối người dùng mà còn giữ họ ở lại càng lâu càng tốt để tăng doanh thu quảng cáo, thu thập dữ liệu hành vi và dự đoán xu hướng tiêu dùng.
Cụ thể sử dụng nhiều cơ chế tâm lý kết hợp với thuật toán. Quan trọng nhất là cá nhân hóa bằng trí tuệ nhận tạo (AI), liên tục dự đoán người dùng sẽ xem, thích hoặc phản ứng với nội dung nào để ưu tiên phân phối những nội dung có khả năng tạo tương tác cao.
Tính năng cuộn vô tận, tự động phát video và thông báo liên tục khiến người dùng khó nhận ra thời điểm nên dừng. Điều đáng lo khi các nền tảng xây dựng hồ sơ hành vi người dùng rất chi tiết từ độ tuổi, vị trí, chủ đề quan tâm đến thời gian xem và cách tương tác.
TS Nguyễn Thị Thắm - Ảnh: NVCC
"Trẻ không mất hoàn toàn khả năng tập trung nhưng khi xem video ngắn liên tục, não bộ có xu hướng ưu tiên thông tin ngắn, giàu kích thích hơn.
Trẻ dễ hình thành kiểu chú ý rời rạc, thường xuyên chuyển đổi giữa nhiều hoạt động, khó theo dõi những nội dung phức tạp và dễ bị phân tâm bởi thông báo hoặc thói quen đa nhiệm".
TS Nguyễn Thị Thắm
* Video ngắn đang ảnh hưởng thế nào đến khả năng tập trung và quá trình phát triển của trẻ?
- Việc tiếp xúc liên tục với video ngắn, nội dung được cá nhân hóa và thói quen lướt điện thoại không mục đích có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, cách tiếp nhận thông tin, cảm xúc, hành vi cũng như quá trình tương tác xã hội của trẻ.
Các nền tảng đều cung cấp những đoạn video ngắn với nhịp chuyển cảnh nhanh, âm thanh kích thích và phần thưởng gần như tức thì. Theo thời gian não bộ sẽ quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh và liên tục. Khi quay lại đọc sách, nghe giảng hoặc làm bài tập dài, trẻ dễ cảm thấy chán, khó duy trì chú ý lâu và giảm kiên nhẫn với quá trình học tập.
Việc tiếp xúc kéo dài với nội dung giàu tính kích thích có thể khiến trẻ dễ cáu gắt, bồn chồn khi không có thiết bị, giảm khả năng tự tạo ra các hoạt động để giải trí.
Thuật toán còn liên tục gợi ý xu hướng, lối sống, tiêu chuẩn sắc đẹp và hình mẫu thần tượng, gây ảnh hưởng đến cách trẻ thể hiện hình ảnh bản thân và quá trình hình thành bản sắc cá nhân.
Cơ chế kiểm duyệt còn giới hạn
* Nhiều nội dung độc hại, sai lệch vẫn tiếp cận được trẻ em dù các nền tảng có tăng cường kiểm duyệt...
- Đây chính là giới hạn của cơ chế kiểm duyệt hiện nay. Trong khi các nền tảng được thiết kế để tối đa hóa tương tác và thời gian xem, hệ thống kiểm duyệt chủ yếu chỉ phản ứng sau khi nội dung đã được đăng tải hoặc lan truyền.
Cạnh đó, thuật toán đề xuất thường ưu tiên những nội dung gây sốc hoặc tranh cãi vì tạo nhiều tương tác. Trong khi lượng nội dung quá lớn và việc liên tục chỉnh sửa, đăng lại để né kiểm duyệt khiến công tác kiểm soát càng khó khăn. Chỉ cần là nội dung trẻ đã xem thuật toán cũng có xu hướng đề xuất nội dung tương tự, tạo thành vòng lặp khó kiểm soát.
* Theo bà, trẻ nên bắt đầu sử dụng mạng xã hội từ khi nào?
- Không có một độ tuổi an toàn tuyệt đối. Mức độ sẵn sàng không chỉ phụ thuộc vào tuổi tác mà còn liên quan đến sự trưởng thành về tâm lý, khả năng tự kiểm soát, hiểu biết về truyền thông số và sự đồng hành của gia đình.
Điều đáng lo không chỉ là trẻ sử dụng mạng xã hội bao lâu, mà là cách các nền tảng được thiết kế để khiến các em khó rời khỏi màn hình - Ảnh do AI tạo
Hiện nhiều nền tảng quy định người dùng từ 13 tuổi trở lên. Tuy nhiên đủ tuổi theo quy định không đồng nghĩa với việc trẻ đã đủ trưởng thành để sử dụng mạng xã hội an toàn.
Trước khi tiếp cận mạng xã hội, trẻ cần biết điều tiết cảm xúc, không đồng nhất giá trị bản thân với lượt thích hay bình luận trên mạng. Cần giúp trẻ hiểu rằng phần lớn nội dung trực tuyến đều được chọn lọc, chỉnh sửa và chịu tác động của thuật toán.
Chưa kể trả cần được trang bị kỹ năng bảo vệ quyền riêng tư, nhận biết sự thao túng của nền tảng và biết tìm sự hỗ trợ từ người lớn khi gặp vấn đề.
Giúp trẻ đời sống thực phong phú
* Tam giác gia đình - nhà trường - xã hội phải giúp trẻ sử dụng mạng xã hội ra sao?
- Không thể chỉ dựa vào cấm đoán hay giới hạn thời gian sử dụng thiết bị. Điều quan trọng là giúp các em xây dựng được đời sống thực phong phú và hình thành khả năng tự điều tiết. Có thể là hoạt động thể thao, đọc sách, hoạt động thiên nhiên... giúp trẻ duy trì khả năng tập trung, kết nối thực.
Người lớn chính là hình mẫu quan trọng nhất. Muốn con sử dụng công nghệ lành mạnh, cha mẹ cần thay đổi thói quen, hạn chế sử dụng điện thoại trong bữa ăn, khi trò chuyện với con và sử dụng mạng xã hội có chủ đích, không lệ thuộc.
Nhà trường cần tăng giáo dục kỹ năng cân bằng số, giúp học sinh biết quản lý thời gian sử dụng màn hình và sử dụng thiết bị số hỗ trợ học tập thay vì để ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần. Nên ưu tiên những nền tảng học tập chuyên biệt thay vì phụ thuộc vào nền tảng mạng xã hội để liên lạc hoặc giao bài tập.
Quan trọng hơn, cần tăng cường bảo vệ dữ liệu trẻ em và yêu cầu các nền tảng tích hợp cơ chế an toàn ngay từ khâu thiết kế nhằm giảm thiểu rủi ro và nội dung độc hại.
