Giữa vùng núi non trùng điệp của tỉnh Quảng Ninh, cộng đồng người Dao Thanh Y qua bao đời vẫn lưu giữ một kho tàng di sản văn hóa dân gian phong phú, mang đậm dấu ấn tín ngưỡng và triết lý sống hài hòa với thiên nhiên. Trong số đó, lễ Sóng Mun nổi lên như một biểu tượng tâm linh thiêng liêng, kết tinh ước vọng về một cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa và sự gắn kết bền chặt của tình làng nghĩa xóm.
Sợi dây tâm linh xuyên suốt
Trong đời sống tinh thần của người Dao Thanh Y tại Quảng Ninh, nghi lễ Sóng Mun giữ một vị trí vô cùng trang trọng. Theo cách lý giải của đồng bào nơi đây, "Sóng Mun" có nghĩa là lễ hội cầu bình an, cầu may mắn. Đây là một tập quán xã hội và nghi lễ truyền thống có lịch sử lâu đời, được các thế hệ người Dao trân trọng gìn giữ và trao truyền nguyên vẹn qua nhiều đời.
Để lễ Sóng Mun diễn ra trọn vẹn và linh thiêng, công tác chuẩn bị luôn được cả cộng đồng chung tay thực hiện.
Đối với cư dân nông nghiệp miền núi, cuộc sống luôn gắn liền với nương rẫy, rừng núi và thời tiết. Vì vậy, lễ hội Sóng Mun ra đời như một nhịp cầu tâm linh giúp con người gửi gắm lòng thành kính tới Bàn Vương (thủy tổ của người Dao), các vị thần linh cai quản đất đai, sông suối và tổ tiên của dòng họ. Thông qua nghi lễ, bà con báo cáo về những thành quả lao động đã đạt được, đồng thời khẩn cầu một năm mới sức khỏe dồi dào, gia đình thuận hòa, mùa màng bội thu, vật nuôi sinh sôi và bản làng luôn được che chở khỏi thiên tai, dịch bệnh.
Theo phong tục truyền thống tại các bản làng người Dao Thanh Y, nghi lễ cầu an này thường được tổ chức định kỳ mỗi năm 3 lần vào những thời điểm chuyển giao quan trọng của chu kỳ thời tiết và mùa vụ. Cụ thể, lễ được tiến hành vào dịp khai xuân đầu năm mới (ngày mùng 2 tháng 2 Âm lịch) trước khi bà con chính thức bước vào vụ gieo cấy mới; tiếp đó là vào các ngày 12 đến 13 tháng 7 Âm lịch và cuối cùng là dịp tổng kết năm cũ vào ngày 20 đến 21 tháng Chạp hàng năm. Nhịp điệu 3 lần mỗi năm ấy tạo nên một sợi dây tâm linh xuyên suốt, nâng đỡ đời sống tinh thần của đồng bào từ lúc khởi đầu mùa vụ cho đến khi thu hoạch và khép lại một năm lao động vất vả.
Để lễ Sóng Mun diễn ra trọn vẹn và linh thiêng, công tác chuẩn bị luôn được cả cộng đồng chung tay thực hiện từ nhiều ngày trước đó với sự thành kính cao độ. Không mang tính chất cá nhân hay riêng lẻ của một gia đình, Sóng Mun là nghi lễ chung của cả cộng đồng, nơi mọi hộ dân trong làng, bản đều cùng nhau đóng góp công sức và lễ vật.
Mâm lễ vật dâng cúng trong lễ Sóng Mun mang đậm hương vị núi rừng và kết tinh từ chính thành quả lao động cần cù của người dân. Tùy theo điều kiện từng nơi, mâm cỗ cúng thường bao gồm thịt lợn, gà trống thiến, xôi ba màu hoặc xôi ngũ sắc rực rỡ, bánh gù, bánh dày dẻo thơm, rượu trắng nấu từ gạo nếp nương, cùng trầu cau và hoa quả tươi. Mỗi lễ vật đều được chọn lựa kỹ lưỡng, chế biến sạch sẽ và bày biện tươm tất, thể hiện tấm lòng thơm thảo, biết ơn của con cháu đối với tổ tiên và các đấng thần linh.
Không gian hành lễ được bài trí vô cùng trang nghiêm và giàu tính thẩm mỹ dân gian. Nổi bật trên bàn thờ là hệ thống các bức tranh thờ cổ truyền của người Dao với đường nét tinh tế, màu sắc trầm mặc, uy nghi, đi kèm với những dải giấy bản được cắt tỉa hoa văn công phu, tỉ mỉ. Tất cả hòa quyện tạo nên một không gian văn hóa vừa cổ kính, linh thiêng, vừa đậm đà bản sắc tộc người.
Linh hồn của lễ Sóng Mun nằm ở phần nghi lễ do người chủ lễ điều hành. Theo quy định nghiêm ngặt của phong tục người Dao Thanh Y, người đứng ra đại diện cho toàn thể bản làng thực hiện các nghi thức cúng tế phải là già làng hoặc các thầy cúng (thầy Tào) có uy tín cao trong cộng đồng. Đặc biệt, vị già làng chủ lễ bắt buộc phải là người đàn ông đã trải qua lễ cấp sắc – một nghi lễ trưởng thành vô cùng quan trọng khẳng định vị thế và tư cách tâm linh của người đàn ông Dao – đồng thời là người am hiểu sâu sắc các bài cúng cổ truyền và được nhân dân suy tôn.
Khi nghi lễ chính thức bắt đầu, không gian bản làng như lắng đọng lại. Trong bộ trang phục truyền thống trang trọng, già làng cùng các thầy cúng thực hiện từng bước hành lễ bài bản theo đúng trình tự cổ truyền. Tiếng trống, tiếng thanh la và tiếng chuông đồng vang lên nhịp nhàng, trầm bổng, hòa quyện cùng giọng đọc lời khấn bằng tiếng Dao cổ và chữ Nôm Dao ngân vang. Từng lời khấn, từng động tác bái lạy, dâng hương, rót rượu đều được thực hiện chậm rãi, chuẩn xác, truyền tải trọn vẹn ước nguyện của cả bản làng gửi tới thần linh.
Khép lại phần lễ trang nghiêm là phần hội tưng bừng, rộn rã sắc màu.
Khép lại phần lễ trang nghiêm là phần hội tưng bừng, rộn rã sắc màu. Nếu phần lễ là cuộc đối thoại giữa con người với thế giới tâm linh, thì phần hội chính là không gian để cộng đồng giao lưu, gắn kết và tận hưởng niềm vui cuộc sống. Trên sân lễ, trong những bộ trang phục thêu hoa văn rực rỡ với sắc đỏ, chàm, trắng đặc trưng, các nghệ nhân và bà con dân bản cùng nhau hòa mình vào những điệu múa truyền thống uyển chuyển, nhịp nhàng theo tiếng trống, tiếng chuông rộn rã.
Sau khi các nghi thức kết thúc, toàn thể người dân trong bản làng cùng quây quần bên những mâm cỗ thụ lộc. Bữa cơm cộng đồng ấm cúng không phân biệt tuổi tác, vai vế là dịp để mọi người cùng nâng chén rượu nồng, chúc nhau sức khỏe, chia sẻ kinh nghiệm làm ăn và thắt chặt thêm tình đoàn kết xóm làng. Chính từ những dịp hội tụ như vậy, tinh thần tương thân tương ái, giúp đỡ lẫn nhau trong lao động sản xuất và đời sống thường nhật của người Dao Thanh Y càng được củng cố vững chắc, tạo động lực để cùng nhau xây dựng bản làng ngày càng ấm no, hạnh phúc.
Bảo tồn di sản và lan tỏa giá trị trong đời sống đương đại
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, lễ Sóng Mun không bị mai một mà ngày càng khẳng định sức sống bền bỉ trong đời sống văn hóa của đồng bào Dao Quảng Ninh. Nhận thức rõ giá trị to lớn của di sản này, những năm gần đây, chính quyền địa phương cùng cộng đồng người Dao đã có nhiều nỗ lực thiết thực nhằm bảo tồn, phục dựng và phát huy nét đẹp của lễ hội.
Không chỉ dừng lại ở địa phương, nét độc đáo của nghi lễ Sóng Mun còn được đồng bào Dao Quảng Ninh mang đi giới thiệu, quảng bá rộng rãi tới công chúng cả nước. Tiêu biểu như hoạt động tái hiện nghi lễ Sóng Mun tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam nhân dịp hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc. Dưới sự điều hành trực tiếp của các nghệ nhân am hiểu phong tục cùng sự phối hợp nhịp nhàng của đồng bào Dao, không gian tín ngưỡng vùng cao Quảng Ninh đã được tái hiện sống động, thu hút sự quan tâm sâu sắc của đông đảo du khách thập phương.
Việc gìn giữ và phát huy giá trị lễ Sóng Mun không chỉ góp phần bảo vệ một di sản văn hóa phi vật thể quý báu, làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của các dân tộc tỉnh Quảng Ninh mà còn mở ra hướng đi bền vững trong việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch văn hóa cộng đồng. Qua từng tiếng chuông, lời khấn và điệu múa trong lễ hội Sóng Mun, bản sắc văn hóa của người Dao Thanh Y tiếp tục được tỏa sáng, trở thành niềm tự hào và nguồn lực tinh thần to lớn cho sự phát triển của vùng đất Đông Bắc Tổ quốc.