Đây có phải là hình ảnh bề mặt "thật sự" của Trái đất? - Nguồn: NASA
Trung tâm Trực quan hóa khoa học thuộc Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) vừa qua đã công bố mô hình ba chiều mang tên "The Geoid", cho thấy Trái đất với hàng loạt vùng nhô lên, lõm xuống và mang màu sắc khác nhau.
Hình ảnh nhanh chóng thu hút sự chú ý trên mạng xã hội. Nhiều bài đăng gọi đây là "hình dạng thật" của Trái đất, thậm chí cho rằng hành tinh xanh thực chất giống một quả khoai tây khổng lồ, thay vì gần tròn như những hình ảnh quen thuộc từ không gian.
Tuy nhiên NASA cho biết đây là mô hình geoid, tức bề mặt tham chiếu được xây dựng từ trường hấp dẫn của Trái đất. Nó không thể hiện đường nét thật của núi, đồng bằng, đại dương hay các rãnh sâu trên bề mặt hành tinh.
Có thể hình dung geoid là hình dạng mà mặt đại dương sẽ tạo thành nếu loại bỏ tác động của sóng, gió, dòng hải lưu và thủy triều, để nước chỉ chịu ảnh hưởng của lực hấp dẫn cùng chuyển động quay của Trái đất.
Do vật chất bên trong và trên bề mặt hành tinh phân bố không đồng đều, trường hấp dẫn cũng thay đổi theo từng khu vực. Bề mặt geoid vì thế hơi nhô lên ở nơi này và hạ xuống ở nơi khác.
Theo NASA, điểm cao nhất của mô hình nằm gần Iceland, cao hơn khối cầu dẹt tham chiếu khoảng 85m. Điểm thấp nhất nằm ở phía nam Ấn Độ, thấp hơn khoảng 106m. Tổng chênh lệch giữa hai điểm vào khoảng 191m.
Đặt cạnh đường kính Trái đất gần 12.742km, mức chênh này rất nhỏ và gần như không thể nhận ra bằng mắt thường. NASA đã phóng đại biến thiên theo chiều cao 10.000 lần để các khác biệt về trường hấp dẫn trở nên rõ ràng.
Nói cách khác, những "u lồi" và "hố lõm" khổng lồ trong hình không tồn tại với kích thước tương tự ngoài thực tế.
Mô hình mới của NASA sử dụng dữ liệu từ GOCO06s, một mô hình trường hấp dẫn toàn cầu kết hợp hơn một tỉ phép quan sát trong khoảng 15 năm từ 19 vệ tinh. Các nguồn dữ liệu quan trọng gồm sứ mệnh GRACE của NASA và vệ tinh GOCE của Cơ quan Vũ trụ châu Âu.
Mô hình geoid, tức bề mặt tham chiếu được xây dựng từ trường hấp dẫn của Trái đất - Ảnh: NASA
GOCO06s đã được giới khoa học giới thiệu từ nhiều năm trước. Điểm mới trong tháng 7-2026 là NASA phát hành phiên bản trực quan hóa độ phân giải cao và mô hình ba chiều, giúp công chúng dễ quan sát những biến thiên vốn rất nhỏ.
Trong đó vùng lõm sâu ở phía nam Ấn Độ là một trong những đặc điểm gây chú ý nhất. Nhiều nghiên cứu cho rằng hiện tượng này có thể liên quan đến sự phân bố vật chất và những dòng chuyển động khổng lồ nằm sâu trong lớp phủ Trái đất.
Tuy nhiên, nguồn gốc chính xác của vùng geoid thấp Ấn Độ Dương vẫn đang được giới địa vật lý tiếp tục nghiên cứu.
Geoid có vai trò quan trọng trong đo đạc và định vị. Hệ thống vệ tinh thường xác định độ cao dựa trên một khối cầu dẹt toán học, còn mô hình geoid giúp chuyển kết quả ấy thành độ cao gần với khái niệm "so với mực nước biển" trong thực tế.
Mô hình cũng hỗ trợ nghiên cứu dòng hải lưu, biến động mực nước biển, băng ở vùng cực, sự dịch chuyển khối lượng và cấu trúc bên trong hành tinh.
